Nhằm siết chặt kỷ cương hành chính và nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng ngân sách, tài sản công, Chính phủ đã ban hành Nghị định 267/2026/NĐ-CP quy định chi tiết việc áp dụng hình thức kỷ luật và bồi thường thiệt hại đối với hành vi gây lãng phí và hành vi vi phạm pháp luật về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí. Nghị định này chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2026, đánh dấu một bước tiến mạnh mẽ trong công cuộc phòng, chống lãng phí, thất thoát nguồn lực quốc gia.

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của quy định mới là việc làm rõ trách nhiệm cá nhân, áp dụng các hình thức kỷ luật nghiêm khắc như cách chức đối với cán bộ gây lãng phí lớn, đồng thời thiết lập cơ chế khấu trừ trực tiếp vào lương hằng tháng để đảm bảo việc bồi thường thiệt hại thực tế được thực hiện triệt để.

Xử lý kỷ luật và bồi thường thiệt hại: Hai chế tài song hành

Theo quy định tại Điều 3 Nghị định 267/2026/NĐ-CP, người thực hiện hành vi gây lãng phí gây thiệt hại là đối tượng phải chịu trách nhiệm bồi thường. Điểm mới mang tính đột phá ở đây là việc xử lý kỷ luật hành chính và bồi thường thiệt hại được thực hiện song song, độc lập nhưng bổ trợ cho nhau. Điều này đồng nghĩa với việc cán bộ, công chức, viên chức vi phạm không thể lấy việc đã chịu hình thức kỷ luật Đảng hoặc kỷ luật hành chính để trốn tránh nghĩa vụ tài chính, và ngược lại, việc đã nộp tiền khắc phục hậu quả cũng không làm miễn trừ trách nhiệm kỷ luật tương ứng với mức độ vi phạm.

Quy định này nhằm bảo đảm nguyên tắc mọi hành vi gây thất thoát, lãng phí tài sản của Nhà nước và nhân dân đều phải bị xử lý nghiêm minh, triệt để, bảo đảm tính răn đe và thu hồi tối đa tài sản cho công quỹ.

Cán bộ gây lãng phí trên 75 triệu đồng có thể bị cách chức

Nghị định mới đã định lượng hóa cụ thể các mức thiệt hại làm căn cứ áp dụng các hình thức kỷ luật nghiêm khắc. Cụ thể, theo quy định tại Điều 7 Nghị định 267/2026/NĐ-CP, hình thức kỷ luật cách chức đối với cán bộ, công chức giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý sẽ được áp dụng trong hai trường hợp điển hình:

• Trường hợp thứ nhất: Người vi phạm đã bị xử lý kỷ luật bằng hình thức cảnh cáo đối với công chức, viên chức giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý mà còn tái phạm hành vi gây lãng phí.
• Trường hợp thứ hai: Người vi phạm có hành vi gây lãng phí lần đầu nhưng gây thiệt hại thực tế với giá trị quy đổi trên 75 triệu đồng, tuy nhiên mức độ chưa đến mức bị áp dụng hình thức kỷ luật cao nhất là buộc thôi việc hoặc bãi nhiệm.

Việc đưa ra con số cụ thể 75 triệu đồng là một bước đi mạnh mẽ, giúp các cơ quan có thẩm quyền dễ dàng định lượng và áp dụng chế tài, tránh tình trạng nể nang, né tránh hoặc xử lý mang tính hình thức đối với các hành vi gây lãng phí trong bộ máy công quyền.

Cán bộ, công chức gây lãng phí tài sản công trên 75 triệu đồng đối mặt với hình thức kỷ luật cách chức (ảnh minh họa)

Nguyên tắc xác định thiệt hại thực tế do hành vi lãng phí

Để đảm bảo tính khách quan và công bằng, Điều 9 Nghị định 267/2026/NĐ-CP quy định rõ thiệt hại làm căn cứ xác định trách nhiệm bồi thường phải là thiệt hại thực tế, có thể lượng hóa được bằng tiền và phải có mối quan hệ nhân quả trực tiếp với hành vi gây lãng phí của người vi phạm.

Quá trình xác định giá trị thiệt hại không được phép suy diễn cảm tính mà phải dựa trên các căn cứ pháp lý vững chắc bao gồm: chứng từ, hóa đơn hợp pháp, tài liệu, số liệu kế toán của đơn vị hoặc kết luận giám định, thanh tra, kiểm toán của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Trách nhiệm bồi thường được phân định rõ ràng:

• Xác định tương ứng với mức độ lỗi của từng cá nhân trong vụ việc.
• Trong trường hợp có nhiều người cùng liên quan nhưng không thể phân định rõ ràng mức độ trách nhiệm của từng cá nhân, số tiền bồi thường thiệt hại sẽ được chia đều cho tất cả những người có liên quan để cùng gánh vác nghĩa vụ khắc phục hậu quả.

Nghị định cũng hướng dẫn chi tiết các phương pháp xác định thiệt hại đối với từng nhóm hành vi cụ thể như: làm tăng chi ngân sách nhà nước trái quy định; gây thất thoát ngân sách, thất thoát tài sản công; làm hư hỏng, hủy hoại tài sản công; làm giảm thu ngân sách; gây thất thoát vốn nhà nước tại doanh nghiệp; phát sinh nghĩa vụ tài chính ngoài kế hoạch của Nhà nước hoặc để tài sản công bị bỏ hoang, không đưa vào khai thác, sử dụng gây lãng phí cơ hội phát triển.

Khấu trừ 20% lương hằng tháng nếu chậm bồi thường

Về quy trình và phương thức thực hiện nghĩa vụ bồi thường, Điều 26 Nghị định 267/2026/NĐ-CP quy định người có nghĩa vụ bồi thường phải nộp một lần toàn bộ số tiền phạt trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày nhận được quyết định bồi thường của cơ quan có thẩm quyền.

Tuy nhiên, pháp luật cũng thể hiện tính nhân văn đối với các trường hợp gặp khó khăn thực tế về kinh tế:

• Nếu số tiền bồi thường từ 15 triệu đồng trở lên và người vi phạm đang gặp khó khăn đặc biệt về kinh tế (có xác nhận của chính quyền địa phương) thì được xem xét cho phép nộp làm nhiều lần trong thời hạn tối đa không quá 12 tháng.
• Đối với người vi phạm thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, người đang mắc bệnh hiểm nghèo hoặc gặp hoàn cảnh đặc biệt khó khăn khác, thời gian nộp nhiều lần có thể được kéo dài hơn nhưng tuyệt đối không quá 24 tháng.

Đặc biệt, để ngăn chặn tình trạng chây ỳ, trốn tránh trách nhiệm, Nghị định quy định chế tài cưỡng chế tài chính rất mạnh mẽ. Nếu quá thời hạn quy định mà người có nghĩa vụ bồi thường không tự nguyện thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ, cơ quan quản lý sẽ tiến hành khấu trừ trực tiếp 20% tiền lương thực nhận hằng tháng (sau khi đã trích nộp các khoản bảo hiểm, thuế theo quy định) cho đến khi thu hồi đủ số tiền bồi thường.

Đối với những trường hợp người gây lãng phí đã nghỉ hưu nhưng chưa hoàn thành nghĩa vụ bồi thường, cơ quan có thẩm quyền sẽ phối hợp chặt chẽ với cơ quan Bảo hiểm xã hội để thực hiện khấu trừ trực tiếp 20% tiền lương hưu hằng tháng của đối tượng đó. Trong trường hợp cố tình tẩu tán tài sản, trì hoãn hoặc trốn tránh thực hiện quyết định bồi thường, cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoàn toàn có quyền khởi kiện ra Tòa án nhân dân để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của Nhà nước.

Quy định mới tại Nghị định 267/2026/NĐ-CP thể hiện quyết tâm chính trị cao của Đảng và Nhà nước trong việc thiết lập kỷ cương, nâng cao trách nhiệm công vụ của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, bảo vệ hiệu quả tài sản công và ngân sách quốc gia trước những hành vi thờ ơ, vô trách nhiệm gây lãng phí.