Lợi dụng "buồng vang thông tin" để 'bẫy' người dùng mạng xã hội

Bản chất của các thuật toán trên những nền tảng mạng xã hội phổ biến hiện nay là tối ưu hóa trải nghiệm người dùng nhằm kéo dài thời gian truy cập. Hệ thống tự động ghi nhận từng cú nhấp chuột, thời gian dừng lại xem một bài viết, phản ứng "thích", "chia sẻ" hay "bình luận" để liên tục gợi ý những nội dung tương tự. Khi một người dùng vô tình tò mò tìm kiếm hoặc tương tác với các chủ đề nhạy cảm như đầu tư tài chính sinh lời cao, cơ hội việc làm làm tại nhà, quà tặng tri ân khách hàng, hay các thực phẩm chức năng chữa bệnh nan y..., thuật toán lập tức đưa họ vào một "buồng vang thông tin" (echo chamber). Tại không gian này, người dùng liên tục bị bao vây bởi những thông tin đơn chiều, lâu dần nảy sinh tâm lý tin tưởng tuyệt đối rằng đó là thực tế đang diễn ra rộng rãi.

Nắm bắt được nguyên lý vận hành kỹ thuật này, các băng nhóm tội phạm công nghệ cao đã biến thuật toán đề xuất thành một công cụ khuếch đại tin giả. Chúng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo ra hàng loạt nội dung lừa đảo có giao diện chuyên nghiệp, từ bài viết chuẩn văn phong báo chí, hình ảnh cắt ghép tinh vi cho đến video deepfake giả mạo khuôn mặt và giọng nói của cán bộ cơ quan nhà nước, chuyên gia tài chính hay người nổi tiếng. Chưa dừng lại ở đó, tội phạm triển khai mạng lưới hàng nghìn tài khoản ảo (botnet) được lập trình để đồng loạt chia sẻ, tương tác, để lại hàng ngàn bình luận điều hướng đám đông. Khi lượng tương tác gia tăng đột biến trong thời gian ngắn, thuật toán của nền tảng sẽ tự động đánh giá đây là thông tin "nóng", uy tín và tiếp tục đề xuất mạnh mẽ đến hàng triệu tài khoản khác.

Cần nhìn nhận rõ ràng rằng, thuật toán mạng xã hội không tự mình sinh ra tin giả và cũng không cố ý tiếp tay cho hành vi vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, cơ chế tự động ưu tiên các nội dung thu hút tương tác cao mà thiếu đi bộ lọc kiểm chứng tính xác thực vô hình trung đã trở thành "đòn bẩy" nguy hiểm cho các kịch bản lừa đảo.

Bốn bước trong kịch bản dẫn dụ nạn nhân của tội phạm công nghệ cao

Phân tích từ các vụ án lừa đảo trực tuyến quy mô lớn thời gian qua cho thấy, kịch bản lừa đảo ứng dụng AI kết hợp thao túng thuật toán thường diễn ra bài bản qua 04 bước khép kín:

• Bước 1 - Tạo dựng nội dung giả mạo bằng AI: Đối tượng lừa đảo sử dụng các công cụ AI tạo dựng bài viết, hình ảnh hoặc video deepfake mạo danh cơ quan công an, chính quyền thông báo chi trả trợ cấp, hoặc mạo danh các tập đoàn lớn chiêu mộ cộng tác viên online, mở sàn đầu tư chứng khoán, tiền số với lợi nhuận hấp dẫn.
• Bước 2 - Tạo hiệu ứng đám đông giả tạo bằng tài khoản ảo: Mạng lưới tài khoản ảo lập tức tung các bình luận mồi như: "Tôi vừa rút được tiền về ngân hàng rồi", "Cảm ơn chương trình đã hỗ trợ kịp thời", kèm theo các bức ảnh chụp màn hình biến động số dư giả nhằm xây dựng lòng tin giả tạo.
• Bước 3 - Thuật toán kích hoạt diện rộng: Nhờ lượng tương tác ảo khổng lồ, bài viết lừa đảo vượt qua các bộ lọc tự nhiên của nền tảng và xuất hiện liên tục trên bảng tin (Newsfeed) của những nhóm đối tượng có nhu cầu tương ứng.
• Bước 4 - Dẫn dụ đến môi trường kín để chiếm đoạt tài sản: Khi nạn nhân sập bẫy và để lại thông tin, đối tượng lừa đảo điều hướng họ sang các hội nhóm kín trên Zalo, Telegram hoặc các website giả mạo. Tại đây, chúng yêu cầu nạn nhân chuyển khoản đặt cọc, nộp phí xác minh tài khoản, cung cấp mã OTP hoặc thông tin thẻ ngân hàng nhằm chiếm đoạt toàn bộ tiền tích lũy.

Đáng lo ngại hơn, các chiến dịch lừa đảo hiện nay không còn được phát tán tràn lan một cách vụng về mà được AI cá nhân hóa sâu sắc theo đặc điểm tâm lý từng nhóm đối tượng độc lập. Người cao tuổi thường dễ sa vào các quảng cáo bán thuốc thần dược hay thông báo hỗ trợ chính sách xã hội; người trong độ tuổi lao động trẻ lại bị cuốn vào các bẫy đầu tư tài chính siêu lợi nhuận, sàn tiền số; trong khi các chủ doanh nghiệp hay hộ kinh doanh lại trở thành mục tiêu của tin giả về quyết toán thuế, thay đổi hóa đơn điện tử hay chính sách kiểm tra chuyên ngành mới.

Dấu hiệu nhận diện và kỹ năng kiểm chứng thông tin bắt buộc

Để tự bảo vệ tài sản và thông tin cá nhân trên không gian mạng, người dùng cần rèn luyện thói quen nhận diện các chiến dịch lừa đảo thông qua các dấu hiệu điển hình sau:

1. Tiêu đề giật gân, tạo tâm lý khẩn cấp: Các bài viết thường sử dụng thuật ngữ gây hoang mang hoặc kích thích lòng tham, giục giã người đọc phải thực hiện thao tác ngay lập tức nếu không sẽ mất cơ hội.
2. Hình ảnh và video có điểm bất thường: Video deepfake dù tinh vi đến đâu vẫn thường xuất hiện các lỗi kỹ thuật như cử động cơ mặt thiếu tự nhiên, khẩu hình miệng không khớp hoàn toàn với âm thanh, hoặc ánh sáng vùng mặt bị biến dạng nhẹ.
3. Tương tác lớn nhưng mang tính chất rập khuôn: Bài viết nhận được hàng nghìn lượt thích và bình luận nhưng các nội dung nhận xét đều trùng lặp, ngắn gọn và có cấu trúc tương tự nhau.
4. Đường link truy cập bất thường: Tên miền của trang web được rút gọn hoặc cố tình giả mạo gần giống với cổng thông tin điện tử của các cơ quan chính phủ, báo chí hay ngân hàng chính thức (chỉ khác biệt 1 - 2 ký tự).

Chuyên gia pháp lý hethongphapluat khuyến cáo: Tuyệt đối không sử dụng lượt thích (like), lượt chia sẻ (share) hay danh sách bình luận làm thước đo độ tin cậy của bất kỳ bài viết nào trên mạng xã hội. Toàn bộ các chỉ số này hoàn toàn có thể bị thâu tóm bởi công nghệ AI và hệ thống tài khoản ảo nhằm đánh lừa cả người dùng lẫn thuật toán nền tảng.

Trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc: Xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự

Pháp luật Việt Nam đã ban hành đầy đủ các chế tài xử lý nghiêm minh đối với các hành vi phát tán thông tin sai sự thật trên không gian mạng cũng như hành vi lợi dụng tin giả để lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

1. Mức xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi phát tán tin giả

Trường hợp cá nhân, tổ chức có hành vi đăng tải, cung cấp, chia sẻ thông tin sai sự thật, thông tin giả mạo nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự sẽ bị xử lý vi phạm hành chính. Cụ thể, theo quy định tại Điều 95 Nghị định số 174/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghệ thông tin và giao dịch điện tử:

Hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân; cung cấp, chia sẻ thông tin bịa đặt gây hoang mang trong Nhân dân sẽ bị xử phạt tiền và buộc áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả là gỡ bỏ toàn bộ thông tin vi phạm.

Người dùng mạng xã hội cần lưu ý rằng, ngay cả hành vi vô tình chia sẻ (repost/share) các thông tin giả mạo mà không kiểm chứng cũng có thể bị xem xét xử phạt hành chính theo quy định trên nếu gây ra tác động tiêu cực đến an ninh trật tự xã hội.

2. Xử lý trách nhiệm hình sự về hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Nếu việc tạo dựng và phát tán tin giả thông qua việc thao túng thuật toán mạng xã hội nằm trong chuỗi hành vi cố ý nhằm chiếm đoạt tài sản của người khác, người thực hiện sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự:

• Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: Bị truy cứu theo quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Tùy thuộc vào giá trị tài sản chiếm đoạt, tính chất tinh vi, có tổ chức của hành vi phạm tội cũng như hậu quả gây ra, người phạm tội có thể đối mặt với mức án cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù lên đến 20 năm hoặc tù chung thân.
• Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản: Trong đa số các chiến dịch lừa đảo công nghệ cao có ứng dụng AI và mạng lưới tài khoản ảo, cơ quan tiến hành tố tụng còn xem xét xử lý hình sự theo Điều 290 Bộ luật Hình sự năm 2015. Đây là tội danh có khung hình phạt rất nghiêm khắc, nhằm trừng trị đích đáng các đối tượng lợi dụng không gian mạng để xâm phạm tài sản của nhân dân.

Trong kỷ nguyên bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, kỹ năng quan trọng hàng đầu của mỗi công dân số không còn nằm ở tốc độ tìm kiếm thông tin mà chính là năng lực tư duy phản biện và thói quen kiểm chứng thông tin. Thuật toán nền tảng có thể kiểm soát những gì hiển thị trên bảng tin của bạn, nhưng quyết định tin tưởng, chia sẻ hay dừng lại để xác minh qua các trang thông tin điện tử chính thống của Nhà nước vẫn luôn nằm trong tay bạn.