Ngành công nghiệp chế tạo thiết bị điện đóng vai trò huyết mạch trong việc bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và thúc đẩy tiến trình chuyển dịch năng lượng xanh. Nhằm tạo đòn bẩy đột phá cho các doanh nghiệp trong nước từng bước tự chủ nguồn cung thiết bị công nghệ cao, Chính phủ đã ban hành hàng loạt chính sách hỗ trợ và ưu đãi trọng điểm tại Nghị định 344/2026/NĐ-CP quy định về ứng dụng khoa học, công nghệ và phát triển công nghiệp chế tạo trong lĩnh vực điện lực trên cơ sở nền tảng của Luật Điện lực 2024. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết toàn bộ các cơ chế ưu đãi từ đất đai, thuế, vốn vay cho đến chính sách bảo vệ nhà cung cấp nội địa theo quy định hiện hành.

1. Chính sách ưu đãi chung cho doanh nghiệp sản xuất thiết bị điện

Căn cứ theo quy định tại Điều 6 Nghị định 344/2026/NĐ-CP, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất thiết bị ngành điện được tiếp cận các gói hỗ trợ nền tảng có tính chất toàn diện, bao gồm:

• Hưởng ưu đãi tương đương ngành cơ khí trọng điểm: Doanh nghiệp sản xuất thiết bị điện thuộc danh mục luật định được thụ hưởng đầy đủ các chính sách ưu đãi về đầu tư, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế xuất nhập khẩu, tiền thuê đất, sử dụng đất, cũng như các cơ chế đặc thù về kế toán và khấu hao tài sản.
• Cơ chế ưu đãi đầu tư đặc biệt: Khi doanh nghiệp triển khai dự án đầu tư có quy mô vốn lớn, tiến độ giải ngân nhanh, ứng dụng công nghệ cao, tiếp nhận chuyển giao công nghệ tiên tiến và tham gia sâu vào chuỗi giá trị sản xuất nội địa, dự án sẽ được xem xét hưởng ưu đãi và hỗ trợ đầu tư đặc biệt theo quy định của pháp luật đầu tư.
• Phân nhóm ưu đãi chuyên sâu:
  • Thiết bị điện thuộc danh mục cơ khí trọng điểm hưởng cơ chế theo quy chuẩn phát triển cơ khí trọng điểm;
  • Linh kiện, phụ tùng và vật liệu phục vụ sản xuất thiết bị điện thuộc danh mục công nghiệp hỗ trợ được hưởng ưu đãi theo quy định về công nghiệp hỗ trợ ưu tiên phát triển;
  • Thiết bị, sản phẩm công nghệ chiến lược do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt được áp dụng các mức trần hỗ trợ cao nhất theo pháp luật về công nghệ cao.

2. Cơ chế bảo vệ và ưu đãi vượt trội đối với nhà cung cấp nhận đặt hàng

Nhằm xóa bỏ tâm lý ngần ngại rủi ro và khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn nghiên cứu thử nghiệm những thiết bị chưa từng có tiền lệ tại Việt Nam, khoản 3 Điều 8 Nghị định 344/2026/NĐ-CP đã thiết kế những đặc quyền bảo hộ rất thiết thực cho nhà sản xuất nhận đặt hàng:

• Ưu đãi về giá tính đặt hàng: Doanh nghiệp được cộng ưu đãi giá lên tới không quá 10% so với giá thành của sản phẩm nhập khẩu tương đương khi xác định giá giao kết hợp đồng đặt hàng. Điều này giúp sản phẩm nội địa có thêm dư địa bù đắp chi phí nghiên cứu và thử nghiệm ban đầu.
• Miễn trừ rào cản kinh nghiệm: Nhà cung cấp tham gia nhận đặt hàng được miễn toàn bộ các tiêu chí, yêu cầu khắt khe về năng lực kinh nghiệm quá khứ – vốn là nút thắt lớn nhất khiến doanh nghiệp non trẻ khó chen chân vào các gói thầu ngành điện.
• Cơ chế miễn trừ trách nhiệm pháp lý độc đáo: Doanh nghiệp và cá nhân tham gia được loại trừ trách nhiệm hành chính, miễn trách nhiệm dân sự và loại trừ trách nhiệm hình sự trong trường hợp xảy ra rủi ro gây thiệt hại cho Nhà nước, với điều kiện đã tuân thủ đúng quy trình nghiên cứu, đặt hàng và không có hành vi gian lận, cố ý vi phạm hay vụ lợi cá nhân. Đây là "tấm khiên pháp lý" tạo môi trường an tâm tuyệt đối cho các nhà đổi mới sáng tạo.

3. Hỗ trợ 50% kinh phí thử nghiệm, đánh giá và chứng nhận chất lượng

Chi phí kiểm định, thử nghiệm mẫu tại các phòng lab đạt chuẩn quốc tế luôn là gánh nặng tài chính khổng lồ đối với các nhà sản xuất máy biến áp, máy cắt, thiết bị trạm biến áp hay thiết bị đo đếm thông minh. Giải quyết bài toán này, Điều 10 Nghị định 344/2026/NĐ-CP xác định:

• Các tổ chức, doanh nghiệp nghiên cứu và chế tạo các thiết bị điện trọng yếu duy trì lưới điện liên tục sẽ được hỗ trợ 50% kinh phí khi sử dụng phòng thí nghiệm, phòng kiểm thử thiết kế và trang thiết bị nghiên cứu dùng chung của Nhà nước.
• Chính sách này cũng bao gồm cả việc giảm một nửa chi phí tại các trung tâm thử nghiệm, đo lường, kiểm định và giám định nhà nước, qua đó rút ngắn đáng kể chu kỳ đưa sản phẩm từ phòng lab ra thị trường thương mại.

4. Thúc đẩy đổi mới công nghệ, chuyển đổi số và hình thành tổ hợp công nghiệp năng lượng

Theo phân tích tại Điều 11 Nghị định 344/2026/NĐ-CP, tiến trình chuyển đổi số và tự động hóa trong quản lý vận hành điện lực đòi hỏi sự liên kết chặt chẽ giữa các thành tố công nghệ:

• Doanh nghiệp chế tạo ứng dụng công nghệ thông minh, trí tuệ nhân tạo (AI), IoT hay cảm biến số vào thiết bị phân phối điện được thụ hưởng gói hỗ trợ cao nhất từ quỹ khoa học, công nghệ quốc gia và các chương trình chuyển đổi số quốc gia.
• Nhà nước chủ trương bảo trợ và hỗ trợ thành lập các Tổ hợp công nghiệp, dịch vụ năng lượng nhằm xây dựng cụm liên kết (cluster) khép kín từ khâu nghiên cứu thiết kế (R&D), sản xuất chế tạo, kiểm thử đến phân phối và cung cấp dịch vụ hậu mãi phụ trợ.

5. Tài trợ tới 70% chi phí thuê chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành

Con người là yếu tố then chốt quyết định sự thành bại trong việc làm chủ công nghệ nguồn. Nhận thức rõ thực tế chi phí nhân công chất lượng cao là rào cản lớn, Điều 12 Nghị định 344/2026/NĐ-CP mang đến gói tài trợ nhân lực chưa từng có:

• Doanh nghiệp chế tạo thiết bị điện trọng yếu được ngân sách nhà nước hỗ trợ lên đến 70% chi phí thuê chuyên gia, nhà khoa học (kể cả chuyên gia nước ngoài hoặc kiều bào) tham gia trực tiếp vào công tác nghiên cứu, thiết kế, giải mã công nghệ và tổ chức sản xuất.
• Nguồn tài trợ được triển khai linh hoạt theo các đề án, chương trình khoa học chuyên ngành được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, bảo đảm hài hòa giữa nguồn lực ngân sách và mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

6. Đòn bẩy vốn vay ưu đãi và bảo trợ tín dụng đầu tư

Để giải tỏa cơn khát vốn cho các dự án xây dựng nhà máy cơ khí điện lực có vốn đầu tư lên đến hàng ngàn tỷ đồng, doanh nghiệp sản xuất thiết bị điện lực được tiếp cận đồng bộ 02 kênh dẫn vốn ưu đãi:

• Tín dụng đầu tư của Nhà nước: Dự án thuộc danh mục phát triển thiết bị điện trọng điểm được vay vốn tín dụng đầu tư từ Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) với lãi suất ưu đãi, thời hạn vay dài hạn và cơ chế ân hạn vốn phù hợp với chu kỳ đầu tư công nghiệp nặng.
• Huy động từ các quỹ hỗ trợ: Doanh nghiệp được ưu tiên cấp tín dụng và bảo lãnh từ Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia, các quỹ phát triển khoa học công nghệ cấp bộ và địa phương để tài trợ cho các giai đoạn chế tạo thử nghiệm và hoàn thiện dây chuyền công nghệ.

Tóm lại, chuỗi chính sách ưu đãi toàn diện từ Nghị định 344/2026/NĐ-CP không chỉ gỡ bỏ rào cản chi phí và rủi ro pháp lý, mà còn mở toang cánh cửa thị trường cho các nhà chế tạo thiết bị điện lực Việt Nam vươn lên làm chủ chuỗi cung ứng trong kỷ nguyên chuyển dịch năng lượng mới.