Hội nghị các đại biểu Quốc hội chuyên trách diễn ra vào ngày 02/03/2005 đã chứng kiến những phiên thảo luận vô cùng sôi nổi, thậm chí là gay gắt xung quanh dự án sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan 2001. Hai vấn đề cốt lõi được đặt lên bàn cân chính là lộ trình hiện đại hóa thông qua hải quan điện tử và phương thức kiểm tra thực tế hàng hóa – những yếu tố quyết định đến tốc độ lưu thông hàng hóa và tính minh bạch của bộ máy công quyền.

Hải quan điện tử: Bài toán giữa hiện đại và thực tế hạ tầng

Một trong những điểm mới mang tính đột phá của dự thảo lần này là việc chính thức đưa khái niệm "thủ tục hải quan điện tử" vào văn bản luật. Theo giải trình của Bộ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Sinh Hùng, đây là xu thế không thể đảo ngược để hội nhập kinh tế quốc tế. Tuy nhiên, trong bối cảnh hạ tầng công nghệ thông tin tại Việt Nam năm 2005 còn nhiều hạn chế, việc áp dụng đồng loạt là điều bất khả thi.

Bộ trưởng nhấn mạnh: ''Trong điều kiện thực tế của Việt Nam hiện nay và trong những năm tới, chưa thể chuyển ngay sang áp dụng đồng loạt thủ tục hải quan điện tử. Vẫn cần phải áp dụng song song cả hình thức thủ công như hiện nay và từng bước chuyển dần sang áp dụng thủ tục hải quan điện tử''. Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với một giai đoạn chuyển tiếp "vừa thủ công, vừa điện tử".

Phản biện lại vấn đề này, Chủ nhiệm Uỷ ban Kinh tế và Ngân sách Nguyễn Đức Kiên bày tỏ sự lo ngại về tính an toàn pháp lý của hồ sơ điện tử. Ông đặt câu hỏi về việc quản lý thuế khi thời hạn nộp thuế có thể kéo dài đến 273 ngày: ''Thực hiện thủ tục hải quan điện tử, người khai hải quan phải khai và nộp hồ sơ bằng phương tiện điện tử là cần thiết nhưng chưa đủ! Vì điều kiện an toàn mạng thông tin luôn bị đe doạ (mất điện, virus...) thì quản lý thế nào?''. Ý kiến này nhận được sự đồng tình của nhiều đại biểu, cho rằng nếu không quy định rõ ràng, việc cải cách hành chính có thể vô tình làm thủ tục trở nên phức tạp hơn cho doanh nghiệp.

Trao quyền tự quyết cho công chức: Hiệu quả hay rủi ro tiêu cực?

Tranh luận trở nên "nóng" hơn khi các đại biểu thảo luận về việc thay thế hình thức kiểm tra xác suất hàng hóa bằng giải pháp giao quyền kiểm tra thực tế cho công chức hải quan dựa trên phân tích rủi ro. Theo quy định hiện hành tại Điều 30 Luật Hải quan 2001, tỷ lệ kiểm tra xác suất đang được áp dụng khá cứng nhắc.

Bộ trưởng Nguyễn Sinh Hùng đưa ra những con số thống kê đáng báo động từ năm 2004: Tỷ lệ tờ khai hàng nhập khẩu được miễn kiểm tra tại TP.HCM là 11%, trong khi tại Hải Phòng lên tới 53%. Con số này cho thấy tỷ lệ hàng hóa không qua kiểm tra thực tế còn quá cao, tiềm ẩn nguy cơ gian lận thương mại lớn. Do đó, dự thảo hướng tới việc cho phép công chức hải quan tự quyết định tỷ lệ kiểm tra dựa trên đánh giá khả năng vi phạm pháp luật.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Đức Kiên lại nhìn nhận vấn đề dưới góc độ phòng chống tham nhũng. Ông cho rằng khái niệm "đánh giá chính xác của hải quan" là quá mơ hồ và có thể dẫn đến sự tùy tiện, mặc cả giữa cán bộ và doanh nghiệp. ''Nếu vận dụng cách thức mới này sẽ có thể dẫn đến trường hợp mặc cả, tuỳ tiện, vừa khó cho doanh nghiệp, vừa dễ tiêu cực đối với công chức hải quan. Nếu xảy ra gian lận, cơ quan điều tra hỏi tại sao không kiểm tra 80% m\u00e0 ch\u1ec9 70%, r\u1ea5t kh\u00f3 gi\u1ea3i tr\u00ecnh tr\u00e1ch nhi\u1ec7m'', ông Kiên nhấn mạnh.

Kiến nghị giữ vững tỷ lệ kiểm tra xác suất để bảo vệ doanh nghiệp

Đa số ý kiến từ Uỷ ban Kinh tế và Ngân sách đề nghị cần duy trì các quy định định lượng cụ thể để hạn chế tiêu cực. Cụ thể, đối với hàng hóa thông thường, nên giữ tỷ lệ kiểm tra xác suất ở mức 5% hoặc 10%, chỉ những mặt hàng đặc thù, nhạy cảm mới kiểm tra 100%. Cách tiếp cận này được cho là vừa tạo thuận lợi cho đầu tư nước ngoài, vừa ngăn chặn sự vận dụng tùy tiện của bộ máy thực thi.

Kết thúc phiên thảo luận, những nút thắt về quyền hạn và trách nhiệm của ngành hải quan vẫn cần được xem xét kỹ lưỡng trước khi trình Quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ 7 sắp tới. Việc sửa đổi Luật Hải quan không chỉ là câu chuyện kỹ thuật nghiệp vụ, mà còn là bài toán về niềm tin của xã hội vào sự minh bạch của hệ thống pháp luật.