Sự bùng nổ của các kênh bán hàng phát sóng trực tiếp (livestream) trên mạng xã hội đã mang lại doanh thu khổng lồ cho nhiều ngành hàng. Tuy nhiên, khi phương thức này len lỏi vào thị trường dược phẩm - mặt hàng đặc biệt liên quan trực tiếp đến tính mạng và sức khỏe con người - những nguy cơ tiềm ẩn về thuốc giả, thuốc kém chất lượng và tình trạng lạm dụng thuốc đã gióng lên hồi chuông cảnh báo gay gắt. Nhằm chấn chỉnh thị trường và bảo đảm an toàn cho người dân, hành lang pháp lý về quản lý dược phẩm đã đưa ra những quy định vô cùng chặt chẽ đối với phương thức thương mại điện tử.

Đề xuất cấm livestream bán thuốc xuất phát từ thực tiễn nhức nhối nào?

Trong thời gian qua, không ít cá nhân tự xưng là danh y, bác sĩ, dược sĩ gia truyền đã tận dụng các nền tảng mạng xã hội như TikTok, Facebook hay YouTube để tổ chức livestream quảng cáo và chào bán các loại thuốc điều trị bệnh hiểm nghèo, xương khớp, tiểu đường hay thuốc giảm cân cấp tốc. Đặc thù của hình thức livestream là tính tương tác tức thời, tạo hiệu ứng đám đông và kích thích người xem đặt hàng nhanh chóng mà thiếu đi sự tư vấn chuyên môn bài bản, không kiểm chứng được chứng chỉ hành nghề của người bán lẫn giấy phép lưu hành của sản phẩm.

Theo quy định tại Điều 6 Luật Dược 2016 và các nội dung hoàn thiện trong Luật Dược sửa đổi 2024, việc kiểm soát hành vi bán thuốc không đúng nơi cấp phép và không bảo đảm quy chuẩn chuyên môn luôn là nguyên tắc bất di bất dịch. Việc đề xuất cấm hoàn toàn chức năng livestream bán hàng đối với thuốc và nguyên liệu làm thuốc là giải pháp kịp thời nhằm ngăn chặn vấn nạn chốt đơn ồ ạt các sản phẩm y tế không rõ nguồn gốc xuất xứ.

Bốn nhóm hành vi bị cấm khi kinh doanh thuốc trực tuyến

Để thiết lập rào cản kỹ thuật và pháp lý vững chắc trên không gian mạng, các hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động kinh doanh thuốc và nguyên liệu làm thuốc theo phương thức thương mại điện tử được định hình qua bốn nhóm trọng tâm:

• Không thực hiện trên nền tảng thương mại điện tử được cấp phép: Việc kinh doanh thuốc trực tiếp hoặc trung gian bắt buộc phải triển khai trên các nền tảng thương mại điện tử đã đăng ký, thông báo với cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền theo quy định pháp luật.
• Cấm bán thuốc thông qua chức năng livestream: Bán hàng qua phát sóng trực tiếp hoàn toàn không được phép áp dụng đối với thuốc và nguyên liệu làm thuốc, bất kể người thực hiện là cá nhân hay tổ chức y tế.
• Cấm sử dụng phương tiện không bảo đảm định danh điện tử: Mọi phương tiện kỹ thuật phục vụ giao dịch điện tử về dược phẩm phải xác thực chính xác danh tính người bán và bảo đảm khả năng truy xuất lịch sử giao dịch.
• Bán thuốc kê đơn và thuốc kiểm soát đặc biệt trực tuyến: Pháp luật nghiêm cấm bán lẻ qua mạng internet đối với thuốc kê đơn (trừ tình huống đặc biệt phòng chống dịch bệnh công bố theo luật định), thuốc thuộc diện phải kiểm soát đặc biệt và thuốc thuộc danh mục hạn chế bán lẻ.

Yêu cầu khắt khe khi tổ chức kinh doanh dược trực tuyến

Để được phép phân phối thuốc qua môi trường internet, doanh nghiệp dược phẩm phải tuân thủ hướng dẫn chi tiết tại Nghị định 163/2025/NĐ-CP hướng dẫn và tổ chức thi hành Luật Dược 2016. Theo đó, đơn vị kinh doanh phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe:

1. Chỉ có cơ sở bán lẻ thuốc đã được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dược mới được bán thuốc không kê đơn trên các website, ứng dụng hoặc sàn thương mại điện tử hợp pháp của chính cơ sở đó.
2. Website thương mại điện tử bán hàng phải tích hợp chức năng tư vấn trực tiếp từ dược sĩ chuyên môn cho người mua thuốc trước khi xác nhận hoàn tất giao dịch đơn hàng.
3. Quy trình vận chuyển, giao nhận thuốc đến tay người bệnh phải đáp ứng Thực hành tốt bảo quản thuốc (GSP) và Thực hành tốt phân phối thuốc (GDP) để duy trì chất lượng dược tính của thuốc.

Chế tài xử phạt nghiêm minh đối với các hành vi vi phạm

Hành vi cố tình tổ chức livestream buôn bán thuốc hoặc mở bán các loại thuốc điều trị kê đơn tràn lan trên mạng xã hội sẽ bị xử lý nghiêm khắc theo quy định tại Nghị định 117/2020/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế. Các mức phạt tiền có thể lên tới hàng chục triệu đồng, đi kèm hình thức xử phạt bổ sung là tước quyền sử dụng chứng chỉ hành nghề dược, đình chỉ hoạt động kinh doanh và buộc thu hồi, tiêu hủy toàn bộ số thuốc tang vật vi phạm. Nếu có dấu hiệu lừa dối người tiêu dùng, kinh doanh thuốc giả gây hậu quả nghiêm trọng đến sức khỏe, tính mạng người bệnh, người vi phạm còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Người tiêu dùng cần nâng cao cảnh giác, chỉ nên mua thuốc tại các cơ sở nhà thuốc uy tín, có giấy phép rõ ràng hoặc các nền tảng thương mại điện tử chuyên ngành được chứng nhận bởi cơ quan quản lý y tế, tuyệt đối không tin vào các lời quảng cáo thổi phồng trên các buổi livestream bán hàng trôi nổi.