Trong xã hội hiện đại, nhu cầu nhận nuôi con nuôi xuất phát từ lòng nhân đạo và mong muốn xây dựng gia đình hạnh phúc là rất lớn. Tuy nhiên, không ít trường hợp do thiếu hiểu biết pháp luật hoặc nôn nóng, các gia đình đã thực hiện việc "trao đổi" trẻ em bằng tiền bạc hoặc lợi ích vật chất. Hành vi này, dù xuất phát từ mục đích tốt đẹp là nuôi dưỡng, vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội mua bán người dưới 16 tuổi.

Thế nào là hành vi mua bán trẻ em dưới 16 tuổi?

Theo quy định tại Nghị quyết 02/2019/NQ-HĐTP, hành vi mua bán người dưới 16 tuổi được hiểu là việc dùng tiền hoặc phương tiện thanh toán khác để trao đổi trẻ em như một loại hàng hóa. Cụ thể, khoản 2 Điều 2 Nghị quyết 02/2019/NQ-HĐTP hướng dẫn các hành vi sau đây cấu thành tội phạm:

"2. Mua bán người dưới 16 tuổi là thực hiện một trong các hành vi sau đây: a) Chuyển giao người dưới 16 tuổi để nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác, trừ trường hợp vì mục đích nhân đạo; b) Tiếp nhận người dưới 16 tuổi để giao tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác, trừ trường hợp vì mục đích nhân đạo; c) Chuyển giao người dưới 16 tuổi để bóc lột tình dục, cưỡng bức lao động, lấy bộ phận cơ thể hoặc vì mục đích vô nhân đạo khác; d) Tiếp nhận người dưới 16 tuổi để bóc lột tình dục, cưỡng bức lao động, lấy bộ phận cơ thể hoặc vì mục đích vô nhân đạo khác; đ) Tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp người dưới 16 tuổi để thực hiện hành vi chuyển giao người theo hướng dẫn tại điểm a và điểm c khoản này."

Như vậy, điểm mấu chốt để phân biệt giữa việc nhận nuôi con nuôi nhân đạo và hành vi mua bán chính là yếu tố "lợi ích vật chất" và "mục đích bóc lột". Nếu việc chuyển giao trẻ em đi kèm với việc trả tiền, tài sản như một sự mua đứt bán đoạn, đó chính là hành vi vi phạm pháp luật hình sự.

Rủi ro pháp lý khi "mua" trẻ em làm con nuôi

Nhiều người lầm tưởng rằng nếu mình mang trẻ về nuôi dưỡng tử tế, cho ăn học đàng hoàng thì việc trả một khoản tiền cho mẹ đẻ của bé là hành vi giúp đỡ. Tuy nhiên, dưới góc độ của Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017, hành vi này có thể bị truy cứu về Tội mua bán người dưới 16 tuổi theo quy định tại Điều 151.

Tùy vào tính chất và mức độ vi phạm, người thực hiện hành vi có thể đối mặt với hình phạt tù từ 07 năm đến 12 năm, thậm chí là tù chung thân nếu có các tình tiết tăng nặng như phạm tội có tổ chức, mua bán nhiều người hoặc vì mục đích lấy bộ phận cơ thể.

Giải pháp nhân văn: Thực hiện thủ tục nuôi con nuôi hợp pháp

Để đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho trẻ em và tránh các rắc rối pháp lý, các gia đình hiếm muộn nên thực hiện thủ tục theo đúng quy định của Luật Nuôi con nuôi 2010 và Luật Trẻ em 2016. Việc đăng ký nuôi con nuôi tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền mang lại những lợi ích sau:

• Xác lập quan hệ pháp lý bền vững: Cha mẹ nuôi và con nuôi có đầy đủ quyền và nghĩa vụ như cha mẹ đẻ và con đẻ.
• Quyền thay đổi hộ tịch: Theo quy định, cha mẹ nuôi có quyền yêu cầu thay đổi họ tên, quê quán và các thông tin khác trên giấy khai sinh của con nuôi để phù hợp với gia đình mới.
• Bảo vệ quyền lợi của trẻ: Trẻ được nuôi dưỡng trong môi trường gia đình an toàn, được pháp luật thừa nhận và bảo vệ.

Trong trường hợp gia đình mẹ đẻ khó khăn, người nhận nuôi có thể hỗ trợ các chi phí thực tế như viện phí, chăm sóc sức khỏe cho mẹ và bé một cách hợp lý, minh bạch và không mang tính chất trao đổi hàng hóa. Mọi sự hỗ trợ này nên được thực hiện dưới sự chứng kiến hoặc hướng dẫn của cơ quan chức năng khi làm thủ tục nhận nuôi.

Việc tuân thủ pháp luật không chỉ bảo vệ chính bạn mà còn là cách tốt nhất để thể hiện tình yêu thương và trách nhiệm đối với đứa trẻ mà bạn định nhận nuôi.