Trong bối cảnh tội phạm công nghệ cao bùng nổ vào giữa năm 2025, không ít người lao động đã sập bẫy "việc nhẹ lương cao" để rồi bị cưỡng bức tham gia vào các đường dây gọi điện lừa đảo xuyên quốc gia. Câu hỏi pháp lý nhức nhối đặt ra là: Khi một cá nhân bị ép buộc, bị nhốt và cưỡng bức thực hiện hành vi phạm pháp, họ là nạn nhân hay là tội phạm?

Dưới góc độ pháp lý, việc xác định trách nhiệm hình sự trong trường hợp này đòi hỏi sự phân tích tỉ mỉ về yếu tố "lỗi" và "ý chí tự nguyện". Căn cứ vào các quy định hiện hành, chúng ta cần xem xét hai khía cạnh chính: Trách nhiệm về hành vi lừa đảo và trách nhiệm về việc không tố giác tội phạm.

1. Phân định ranh giới đồng phạm: Khi nào hành vi bị coi là tội phạm?

Nguyên tắc cơ bản nhất của pháp luật hình sự Việt Nam được quy định tại Điều 2 Bộ luật Hình sự 2015:

Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự.

Để một người bị coi là đồng phạm trong tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, cơ quan chức năng phải chứng minh được sự thống nhất về ý chí và hành vi giúp sức. Đặc biệt, theo hướng dẫn tại khoản 5, mục I Công văn 2160/VKSTC-V14 của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, việc xác định đồng phạm cần dựa trên nhận thức của người thực hiện:

• Trường hợp không phạm tội: Nếu bạn chỉ thực hiện công việc gọi điện theo kịch bản có sẵn mà hoàn toàn không biết, không nhận thức được đó là hành vi lừa đảo (ví dụ: tin rằng mình đang làm tư vấn tài chính, chăm sóc khách hàng hợp pháp), bạn thiếu yếu tố lỗi cố ý. Do đó, hành vi này không cấu thành tội phạm.
• Trường hợp bị cưỡng bức: Nếu bạn biết đó là lừa đảo nhưng thực hiện trong tình trạng bị đe dọa tính mạng, bị nhốt, bị đánh đập và không còn lựa chọn nào khác, đây có thể được xem xét là trường hợp bị cưỡng bức về tinh thần hoặc thân thể, làm triệt tiêu ý chí tự nguyện – một yếu tố cấu thành tội phạm quan trọng.

Tuy nhiên, nếu sau khi biết rõ bản chất lừa đảo mà bạn vẫn tiếp tục thực hiện hành vi một cách tích cực nhằm mục đích hưởng lợi nhuận cao, dù ban đầu có bị lừa gạt, thì ranh giới đã chuyển sang hành vi đồng phạm giúp sức.

2. Trách nhiệm tố giác tội phạm và những tình tiết loại trừ

Một vấn đề khác thường gặp là sau khi thoát khỏi đường dây, người lao động lo sợ bị trả thù hoặc bị xử lý nên không trình báo. Theo Điều 19 Bộ luật Hình sự 2015, người nào biết rõ tội phạm đang được thực hiện mà không tố giác thì phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 390.

Tuy nhiên, pháp luật cũng rất nhân văn khi xem xét đến điều kiện thực tế của người tố giác. Nếu bạn đang bị nhốt, bị thu giữ điện thoại, bị giám sát 24/7 thì rõ ràng bạn không có điều kiện để thực hiện việc tố giác. Trong trường hợp này, bạn không có lỗi trong việc chậm trễ trình báo.

Ngay sau khi được giải cứu hoặc tự thoát thân, việc đầu tiên và quan trọng nhất để bảo vệ bản thân là đến ngay cơ quan Công an gần nhất để khai báo toàn bộ sự việc. Hành động này không chỉ giúp cơ quan chức năng triệt phá đường dây mà còn là bằng chứng đanh thép chứng minh bạn là nạn nhân bị ép buộc, từ đó loại trừ trách nhiệm hình sự về tội không tố giác tội phạm.

3. Lời khuyên pháp lý cho người trong cuộc

Nếu bạn hoặc người thân đang rơi vào tình cảnh bị ép buộc làm việc cho các tổ chức lừa đảo, hãy lưu ý các điểm sau:

1. Thu thập bằng chứng bị ép buộc: Nếu có thể, hãy ghi nhớ hoặc lưu lại các bằng chứng về việc bị đe dọa, bị nhốt hoặc bị cưỡng bức lao động.
2. Dừng ngay hành vi khi có cơ hội: Ngay khi nhận ra bản chất lừa đảo, hãy tìm cách từ chối hoặc làm việc thụ động để thể hiện sự không đồng thuận về ý chí.
3. Tố giác sớm nhất có thể: Việc chủ động tố giác sau khi thoát thân là tình tiết quan trọng nhất để các cơ quan tố tụng xem xét miễn trách nhiệm hình sự hoặc áp dụng các chính sách khoan hồng của Nhà nước.

Tóm lại, pháp luật luôn bảo vệ những người yếu thế bị lừa gạt và ép buộc. Tuy nhiên, sự chủ động trong việc nhận thức và hợp tác với cơ quan chức năng chính là chìa khóa để bạn tự giải cứu mình khỏi những rắc rối pháp lý nghiêm trọng.