Trong bối cảnh tình hình an ninh biên giới và công tác phòng chống dịch bệnh đang được siết chặt (thời điểm tháng 4/2021), việc áp dụng chính xác các quy định pháp luật hình sự đối với các hành vi vi phạm về xuất nhập cảnh là vô cùng cấp thiết. Để tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn xét xử, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã ban hành Công văn 1557/VKSTC-V1 hướng dẫn chi tiết về các tội danh liên quan.

Phân biệt Điều 348 và Điều 349: Ranh giới giữa "xuất cảnh trái phép" và "trốn đi nước ngoài"

Một trong những điểm gây tranh cãi nhất thời gian qua là cách phân định giữa hành vi tổ chức cho người khác xuất cảnh trái phép và tổ chức cho người khác trốn đi nước ngoài. Theo hướng dẫn tại Công văn 1557/VKSTC-V1, sự khác biệt nằm ở mục đích cuối cùng của hành vi:

• Tội tổ chức, môi giới cho người khác xuất cảnh trái phép (Điều 348 Bộ luật Hình sự 2015): Người phạm tội thực hiện hành vi vì động cơ vụ lợi, mục đích chỉ đơn thuần là đưa người khác qua biên giới trái phép. Ví dụ: Dẫn người qua đường mòn, lối mở để sang nước láng giềng.
• Tội tổ chức, môi giới cho người khác trốn đi nước ngoài (Điều 349 Bộ luật Hình sự 2015): Mục đích của hành vi là để người đó trốn hẳn ra nước ngoài hoặc ở lại nước ngoài trái phép (thường là để trốn nợ, trốn truy nã hoặc lao động bất hợp pháp). Người phạm tội thường thực hiện một chuỗi hành vi phức tạp từ thỏa thuận chi phí, phương tiện đến thủ đoạn trốn tránh sự kiểm soát của cơ quan chức năng.

Xác định yếu tố "vụ lợi" và "thu lợi bất chính"

Để cấu thành tội danh theo Điều 348, yếu tố "vụ lợi" là bắt buộc. Đây được hiểu là động cơ nhằm đạt được lợi ích vật chất hoặc phi vật chất không chính đáng. Đặc biệt, việc xác định số tiền thu lợi bất chính để định khung hình phạt cũng được hướng dẫn cụ thể:

"Đối với số tiền đã chi thực tế và hợp lý cho việc tổ chức, môi giới như: Chi phí làm visa, mua vé máy bay, thuê dịch vụ vận tải,... thì không tính vào số tiền đã thu lợi bất chính."

Xử lý hành vi đưa người vào sâu trong nội địa

Một tình huống thực tế thường gặp là việc các tài xế xe công nghệ hoặc người dẫn đường đưa người đã nhập cảnh trái phép vào sâu trong nội địa. Công văn 1557 phân loại như sau:

• Nếu biết trước việc nhập cảnh trái phép và thỏa thuận đưa người vào nội địa: Xử lý về tội tổ chức nhập cảnh trái phép với vai trò đồng phạm.
• Nếu biết rõ người đó đã ở trong lãnh thổ Việt Nam trái phép nhưng vẫn đưa dẫn để họ lưu trú, tìm việc làm: Xem xét xử lý về tội tổ chức cho người khác ở lại Việt Nam trái phép theo Điều 348.

Việc áp dụng đúng các hướng dẫn này không chỉ đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật mà còn góp phần quan trọng trong việc bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội trong giai đoạn đầy thách thức này.