Ca dao, tục ngữ từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Việt. Tuy nhiên, khi xét dưới góc độ pháp lý về quyền tác giả, nhiều người vẫn băn khoăn liệu những sáng tác dân gian này có được coi là "tác phẩm thuộc về công chúng" hay không. Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần đối chiếu với các quy định cụ thể tại Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2009).

Tác phẩm thuộc về công chúng được hiểu như thế nào?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 43 Luật Sở hữu trí tuệ 2005, khái niệm này được định nghĩa như sau:

"1. Tác phẩm đã kết thúc thời hạn bảo hộ theo quy định tại Điều 27 của Luật này thì thuộc về công chúng."

Như vậy, một tác phẩm chỉ được coi là thuộc về công chúng khi nó đã từng được bảo hộ nhưng thời hạn bảo hộ đó đã chấm dứt. Khi đó, mọi cá nhân, tổ chức đều có quyền sử dụng tác phẩm mà không cần xin phép hay trả tiền nhuận bút, thù lao, nhưng vẫn phải tôn trọng các quyền nhân thân vô thời hạn của tác giả như quyền đứng tên, quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm.

Thời hạn bảo hộ quyền tác giả: Cột mốc quyết định tính chất "công chúng"

Để xác định một tác phẩm đã thuộc về công chúng hay chưa, ta phải căn cứ vào Điều 27 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi 2009). Cụ thể:

• Tác phẩm điện ảnh, nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng, tác phẩm khuyết danh: Thời hạn bảo hộ là 75 năm kể từ khi tác phẩm được công bố lần đầu tiên. Nếu chưa công bố trong vòng 25 năm kể từ khi định hình thì thời hạn là 100 năm kể từ khi định hình.
• Các loại hình tác phẩm khác: Bảo hộ suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả chết.

Sau các mốc thời gian này, tác phẩm chính thức bước vào phạm vi "thuộc về công chúng".

Ca dao, tục ngữ: Tại sao không phải là tác phẩm thuộc về công chúng?

Mặc dù ca dao, tục ngữ được sử dụng rộng rãi bởi mọi tầng lớp nhân dân, nhưng về mặt pháp lý, chúng không được xếp vào nhóm "tác phẩm thuộc về công chúng". Lý do nằm ở bản chất của chúng là tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian.

Theo khoản 1 Điều 23 Luật Sở hữu trí tuệ 2005:

"Tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian là sáng tạo tập thể trên nền tảng truyền thống của một nhóm hoặc các cá nhân nhằm phản ánh khát vọng của cộng đồng, thể hiện tương xứng đặc điểm văn hóa và xã hội của họ, các tiêu chuẩn và giá trị được lưu truyền bằng cách mô phỏng hoặc bằng cách khác."

Điểm khác biệt cốt yếu là tác phẩm văn học dân gian không có thời hạn bảo hộ. Vì là sáng tạo tập thể, lưu truyền qua nhiều thế hệ và thường có nhiều dị bản, pháp luật không thể xác định được thời điểm công bố hay thời điểm tác giả qua đời để tính toán thời hạn bảo hộ. Do chưa bao giờ nằm trong diện "được bảo hộ có thời hạn", nên ca dao, tục ngữ không thể "kết thúc thời hạn bảo hộ" để trở thành tác phẩm thuộc về công chúng theo nghĩa hẹp của Điều 43.

Quy định về việc sử dụng ca dao, tục ngữ

Dù không phải là tác phẩm thuộc về công chúng, nhưng ca dao, tục ngữ vẫn được pháp luật cho phép mọi người sử dụng một cách tự do. Tuy nhiên, người sử dụng cần lưu ý các nghĩa vụ quy định tại khoản 2 Điều 23:

• Tổ chức, cá nhân khi sử dụng tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian phải dẫn chiếu nguồn gốc xuất xứ của loại hình tác phẩm đó.
• Phải bảo đảm giữ gìn giá trị đích thực của tác phẩm, không được xuyên tạc hay làm phương hại đến bản sắc văn hóa của cộng đồng.

Tóm lại, ca dao và tục ngữ là di sản chung của cộng đồng, được bảo hộ vĩnh viễn về giá trị văn hóa thay vì bảo hộ có thời hạn về quyền tài sản như các tác phẩm thông thường. Việc hiểu đúng bản chất pháp lý này giúp chúng ta sử dụng và phát huy giá trị di sản một cách đúng đắn và trân trọng nhất.