Hình ảnh những đứa trẻ nhỏ thốn, tay cầm xấp vé số len lỏi qua từng bàn nhậu hay các ngã tư đường phố đã trở nên quá quen thuộc tại các đô thị lớn. Tuy nhiên, đằng sau câu chuyện mưu sinh đầy nhọc nhằn ấy là những khoảng trống pháp lý và nguy cơ vi phạm nghiêm trọng quyền trẻ em. Liệu việc trẻ em bán vé số có vi phạm pháp luật không? Những ai sẽ phải chịu trách nhiệm trước pháp luật khi để trẻ em tham gia vào hoạt động này?

Quy định về độ tuổi lao động tối thiểu tại Việt Nam

Theo quy định tại Điều 143 Bộ luật Lao động 2019, độ tuổi lao động tối thiểu của người lao động là đủ 15 tuổi, trừ trường hợp quy định tại Mục 1 Chương XI của Bộ luật này. Đối với người lao động chưa thành niên, pháp luật có những quy định hết sức khắt khe nhằm bảo vệ sự phát triển thể chất và trí tuệ của các em.

Cụ thể, người từ đủ 13 tuổi đến dưới 15 tuổi chỉ được làm các công việc nhẹ theo danh mục do Bộ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội ban hành. Các công việc này bao gồm:

• Biểu diễn nghệ thuật, vận động viên thể thao.
• Lập trình phần mềm.
• Các nghề truyền thống như: chấm men gốm, làm giấy dó, làm nón lá, dệt chiếu, làm bún gạo... (không sử dụng hóa chất độc hại).
• Các nghề thủ công mỹ nghệ: thêu ren, nặn tò he, xâu chuỗi tràng hạt...
• Nuôi tằm, thu hoạch rau củ quả sạch theo mùa, chăn thả gia súc tại nông trại.

Đặc biệt, đối với trẻ em dưới 13 tuổi, theo khoản 3 Điều 145 Bộ luật Lao động 2019, các em chỉ được làm các công việc nghệ thuật, thể dục, thể thao nhưng phải đảm bảo không làm tổn hại đến sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách và phải có sự đồng ý của cơ quan chuyên môn về lao động thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.

Trẻ em 9 tuổi bán vé số: Hành vi bóc lột sức lao động?

Trong bối cảnh thực tế, một đứa trẻ 9 tuổi đi bán vé số không thuộc bất kỳ danh mục công việc nhẹ nào được phép theo quy định của pháp luật lao động. Do đó, trẻ em ở độ tuổi này không được phép trở thành người lao động dưới bất kỳ hình thức nào. Việc bắt trẻ em làm việc trong trường hợp này có thể bị xem là hành vi bóc lột trẻ em.

"Bóc lột trẻ em là hành vi bắt trẻ em làm việc trái quy định của pháp luật về lao động; bắt trẻ em thực hiện công việc nặng nhọc, nguy hiểm hoặc tiếp xúc với chất độc hại theo quy định của pháp luật; sử dụng trẻ em làm việc nhằm mục đích trục lợi."

Căn cứ theo khoản 3 Điều 6 Luật Trẻ em 2016, bóc lột trẻ em là một trong những hành vi bị nghiêm cấm. Trẻ em có quyền được bảo vệ dưới mọi hình thức để không bị bóc lột sức lao động, không phải làm công việc quá sức, làm ảnh hưởng đến việc học tập hoặc gây tổn hại đến sức khỏe, sự phát triển thể chất, trí tuệ, tinh thần và đạo đức của trẻ em.

Chế tài xử phạt đối với hành vi bắt trẻ em bán vé số trục lợi

Pháp luật Việt Nam quy định các mức xử phạt hành chính rất nghiêm khắc đối với các cá nhân, tổ chức có hành vi sử dụng trẻ em để trục lợi. Cụ thể, theo Điều 23 Nghị định 130/2021/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo trợ, trợ giúp xã hội và trẻ em:

• Phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 25.000.000 đồng đối với hành vi bắt trẻ em đi xin ăn hoặc bắt trẻ em làm công việc bán vé số, bán hàng rong hoặc các công việc khác để trục lợi cho bản thân (điểm c khoản 3 Điều 23).
• Hình phạt bổ sung: Tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính liên quan đến hành vi vi phạm.
• Biện pháp khắc phục hậu quả:
  • Buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp có được do thực hiện hành vi vi phạm.
  • Buộc chịu mọi chi phí để khám bệnh, chữa bệnh (nếu có) cho trẻ em đối với hành vi vi phạm.

Ngoài ra, nếu hành vi bóc lột sức lao động trẻ em có dấu hiệu cấu thành tội phạm, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội "Vi phạm quy định về sử dụng người lao động dưới 16 tuổi" theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Lời khuyên pháp lý

Việc bảo vệ trẻ em không chỉ là trách nhiệm của gia đình mà còn là của toàn xã hội. Khi phát hiện các trường hợp trẻ em bị bắt đi bán vé số, lang thang cơ nhỡ hoặc có dấu hiệu bị bóc lột, người dân cần chủ động thông báo cho cơ quan Công an gần nhất hoặc gọi đến Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để các cơ quan chức năng kịp thời can thiệp và hỗ trợ.

Trẻ em cần được đến trường và vui chơi đúng với lứa tuổi của mình. Mọi hành vi lợi dụng sự ngây thơ, sức lao động của trẻ em để trục lợi đều là hành vi phi đạo đức và sẽ bị pháp luật trừng trị thích đáng.