Việc thành lập đơn vị sự nghiệp công lập đóng vai trò then chốt trong việc cung ứng dịch vụ công cho xã hội cũng như hỗ trợ đắc lực công tác quản lý nhà nước. Tuy nhiên, trước yêu cầu tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả hoạt động và tăng cường tính tự chủ tài chính theo Luật Viên chức 2025 cùng Nghị định 299/2026/NĐ-CP, quy chuẩn thành lập mới một đơn vị không còn mang tính hình thức mà đòi hỏi sự sàng lọc hết sức chặt chẽ. Cơ quan, tổ chức khi muốn đề xuất mở mới đơn vị phải đáp ứng hàng loạt tiêu chí khắt khe về quy hoạch mạng lưới, mức tự chủ tài chính, số lượng nhân sự tối thiểu và hoàn thiện bộ hồ sơ đề án hoàn chỉnh.

5 điều kiện pháp lý bắt buộc khi thành lập đơn vị sự nghiệp công lập

Căn cứ quy định tại khoản 1 Điều 5 Nghị định 299/2026/NĐ-CP, đơn vị sự nghiệp công lập chỉ được xem xét phê duyệt quyết định thành lập khi bảo đảm đồng thời các tiêu chuẩn sau:

1. Phù hợp với quy hoạch ngành hoặc phương án phát triển mạng lưới

Theo điểm a khoản 1 Điều 5 Nghị định 299/2026/NĐ-CP, đơn vị dự kiến ra đời bắt buộc phải nằm trong định hướng quy hoạch ngành (nếu có) hoặc phương án phát triển mạng lưới các đơn vị sự nghiệp công lập theo ngành, lĩnh vực đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt. Điều này nhằm ngăn chặn tình trạng thành lập tràn lan, trùng lặp chức năng, lãng phí trụ sở và phân tán nguồn lực công.

2. Đáp ứng tiêu chí thành lập theo pháp luật chuyên ngành

Quy định tại điểm b khoản 1 Điều 5 Nghị định 299/2026/NĐ-CP nêu rõ đơn vị phải thỏa mãn các tiêu chí, điều kiện chuyên ngành riêng biệt (như y tế, giáo dục, văn hóa, khoa học công nghệ, v.v.).

Ngoại lệ duy nhất được luật định là các đơn vị sự nghiệp công lập cung cấp dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu đa ngành, đa lĩnh vực nhằm bảo đảm thích ứng linh hoạt với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội tại địa bàn cấp xã.

3. Xác định rõ mục tiêu, chức năng, nhiệm vụ và phạm vi hoạt động

Được cụ thể hóa tại điểm c khoản 1 Điều 5 Nghị định 299/2026/NĐ-CP, việc thành lập không thể triển khai trên ý tưởng mơ hồ mà phải định hình cụ thể mục tiêu cung ứng dịch vụ công, phạm vi phục vụ cộng đồng, các nhiệm vụ trọng tâm được cơ quan chủ quản giao phó, tránh tuyệt đối sự chồng chéo với các đơn vị đã hiện hữu trên cùng địa bàn.

4. Yêu cầu khắt khe về nhân lực: Tối thiểu 15 người làm việc

Tại điểm d khoản 1 Điều 5 Nghị định 299/2026/NĐ-CP, mức số lượng người làm việc tối thiểu được giao khi thành lập đơn vị là 15 người. Quy định này đặt ra nhằm chấm dứt tình trạng manh mún, hình thức hóa tổ chức bộ máy. Tuy nhiên, quy định cũng phân tách các nhóm linh hoạt:

• Đơn vị ngoại lệ: Đơn vị cung cấp dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu được thành lập theo quy định của pháp luật chuyên ngành không bị áp cứng khung 15 người tối thiểu này.
• Đơn vị tự chủ tài chính: Đối với đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên, hoặc tự bảo đảm cả chi thường xuyên lẫn chi đầu tư, số lượng nhân sự làm việc được xác định linh hoạt căn cứ theo Đề án thành lập đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.
• Đơn vị ở nước ngoài: Số lượng người làm việc cũng được ấn định trực tiếp theo nội dung Đề án thành lập được cấp có thẩm quyền thông qua.

5. Điều kiện đặc thù với đơn vị sự nghiệp công lập tại nước ngoài

Theo điểm đ khoản 1 Điều 5 Nghị định 299/2026/NĐ-CP, bên cạnh việc thỏa mãn 4 điều kiện trên, việc mở đơn vị sự nghiệp tại nước ngoài còn bắt buộc phải tương thích với chính sách đối ngoại của Đảng, Nhà nước Việt Nam và tuân thủ các điều ước quốc tế được ký kết song phương giữa Chính phủ Việt Nam và Chính phủ nước sở tại.

Yêu cầu tính tự chủ tài chính: Rào cản lớn đối với đơn vị thành lập mới

Một trong những nguyên tắc cốt lõi được khẳng định tại khoản 2 Điều 4 Nghị định 299/2026/NĐ-CP là:

• Nguyên tắc chung: Các đơn vị sự nghiệp công lập thành lập mới phải tự bảo đảm chi thường xuyên trở lên. Nhà nước kiên quyết không cấp phát ngân sách bao cấp nuôi bộ máy mới, trừ trường hợp đặc thù thành lập để cung ứng các dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu.
• Đơn vị trực thuộc của đơn vị nhóm 1: Đối với đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư, nếu muốn thành lập mới các đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc (kể cả cung cấp dịch vụ cơ bản, thiết yếu) thì đơn vị trực thuộc đó bắt buộc phải tự bảo đảm cả chi thường xuyên và chi đầu tư.

Cấu trúc tổ chức bộ máy và số lượng cấp phó được bố trí ra sao?

Căn cứ Điều 6 Nghị định 299/2026/NĐ-CP, tổ chức bộ máy bên trong của đơn vị sự nghiệp công lập được kiểm soát chặt chẽ:

• Tiêu chí thành lập phòng, ban: Phòng trực thuộc đơn vị nhóm 3 và nhóm 4 (tự bảo đảm một phần hoặc do ngân sách bảo đảm chi thường xuyên) phải có từ 02 mảng công tác trở lên với quy trình quản lý riêng, đồng thời khối lượng công việc phải cần tối thiểu từ 07 người làm việc trở lên.
• Khung cấp phó của người đứng đầu đơn vị: Đơn vị trực thuộc bộ có số lượng người làm việc từ 20 người trở xuống được bố trí tối đa không quá 02 cấp phó; trên 20 người được bố trí không quá 03 cấp phó. Riêng bệnh viện hạng I trở lên, CDC tuyến tỉnh hạng I trở lên, trường phổ thông nhiều cấp học từ 40 lớp trở lên được bố trí tối đa 03 cấp phó.
• Khung cấp phó của phòng thuộc đơn vị: Phòng có từ 07 đến 09 người được bố trí 01 Phó Trưởng phòng; từ 10 người trở lên bố trí tối đa không quá 02 Phó Trưởng phòng.

Hồ sơ và quy trình thẩm định đề án thành lập mới

Để hoàn thiện thủ tục trình cấp có thẩm quyền ra quyết định, hồ sơ phải được xây dựng khoa học qua các khâu:

1. Nội dung cốt lõi của Đề án thành lập

Theo khoản 2 Điều 9 Nghị định 299/2026/NĐ-CP, đề án thành lập phải thể hiện đầy đủ:

1. Sự cần thiết và cơ sở pháp lý thành lập;
2. Mục tiêu, phạm vi hoạt động, danh mục dịch vụ sự nghiệp công dự kiến cung ứng;
3. Loại hình, tên gọi, vị trí pháp lý, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức;
4. Cơ chế tài chính, mức độ tự chủ tài chính;
5. Báo cáo giải trình đáp ứng các tiêu chí, điều kiện thành lập;
6. Dự kiến nhân sự, vị trí việc làm, số lượng cấp phó, trang thiết bị, nguồn lực tài chính và trụ sở làm việc;
7. Phương án tổ chức thực hiện và lộ trình hoạt động cụ thể.

2. Thành phần hồ sơ gửi cơ quan thẩm định

Căn cứ khoản 1 Điều 12 Nghị định 299/2026/NĐ-CP, hồ sơ gửi cơ quan thẩm định bao gồm:

• Văn bản đề nghị thẩm định của cơ quan, tổ chức đề xuất;
• Dự thảo Tờ trình thành lập và dự thảo Đề án thành lập;
• Dự thảo quyết định thành lập của người có thẩm quyền;
• Dự thảo Quy chế tổ chức và hoạt động, kèm tài liệu chứng minh về đất đai, nguồn vốn kinh phí, nguồn nhân lực;
• Văn bản đóng góp ý kiến của các cơ quan, tổ chức có liên quan theo Điều 11 Nghị định 299/2026/NĐ-CP và Báo cáo tiếp thu, giải trình các ý kiến đóng góp.

3. Thẩm quyền thẩm định đề án

Quy định tại khoản 1 Điều 14 Nghị định 299/2026/NĐ-CP phân cấp rõ ràng:

• Bộ Nội vụ: Thẩm định đối với các đơn vị sự nghiệp công lập thuộc thẩm quyền quyết định thành lập của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ.
• Vụ Tổ chức cán bộ (thuộc Bộ): Thẩm định đối với đơn vị thuộc thẩm quyền quyết định của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ.
• Sở Nội vụ (cấp tỉnh): Thẩm định hồ sơ của đơn vị thuộc thẩm quyền quyết định của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.
• Cơ quan chuyên môn quản lý nội vụ cấp xã: Thẩm định đối với các đơn vị thuộc thẩm quyền của Ủy ban nhân dân cấp xã.

Sau khi có ý kiến thẩm định bằng văn bản và báo cáo giải trình tiếp thu hoàn chỉnh, người đứng đầu cơ quan đề nghị sẽ ký Tờ trình chính thức trình cấp có thẩm quyền ban hành Quyết định thành lập đơn vị theo đúng quy định tại Điều 15 Nghị định 299/2026/NĐ-CP.