Làn sóng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng tại Việt Nam đang bùng nổ mạnh mẽ. Tuy nhiên, đi kèm với sự tiện lợi là những thách thức không nhỏ về an toàn hệ thống và bảo vệ người tiêu dùng. Nhằm quản lý hiệu quả hoạt động này, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã ban hành các quy định khung về phân loại rủi ro rõ ràng cho các hệ thống AI tự động.

Sự xuất hiện của công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đã làm thay đổi hoàn toàn phương thức vận hành của hệ thống ngân hàng hiện đại. Từ việc phân tích dữ liệu, chấm điểm tín dụng tự động cho đến phê duyệt giao dịch và chăm sóc khách hàng, AI đang đảm nhận những vai trò then chốt. Dù vậy, các rủi ro phát sinh từ thuật toán sai lệch hay sự cố vận hành có thể gây ra hậu quả dây chuyền vô cùng nghiêm trọng đối với hệ thống tài chính.

Để kiểm soát chặt chẽ các nguy cơ này, kể từ ngày 15/11/2026, việc phân loại các hệ thống AI trong ngành ngân hàng chính thức áp dụng theo 03 mức độ rủi ro: rủi ro cao, rủi ro trung bình và rủi ro thấp. Trong đó, các tiêu chí khoanh vùng hệ thống AI có rủi ro cao được quy định cụ thể tại Thông tư 53/2026/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Tiêu chuẩn xác định hệ thống AI có rủi ro cao trong ngân hàng

Theo quy định tại khoản 1 Điều 4 Thông tư 53/2026/TT-NHNN, trước khi đưa bất kỳ hệ thống AI nào vào triển khai thực tế, các đơn vị ngân hàng và tổ chức tín dụng bắt buộc phải tiến hành phân loại mức độ rủi ro theo quy định pháp luật về trí tuệ nhân tạo cũng như quy định chuyên ngành ngân hàng.

1. Hệ thống AI xử lý giao dịch điện tử tự động

Căn cứ quy định tại điểm a khoản 2 Điều 4 Thông tư 53/2026/TT-NHNN, đối với nhóm hệ thống trí tuệ nhân tạo tự động thực hiện các giao dịch điện tử, hệ thống sẽ bị xếp vào nhóm rủi ro cao nếu tham gia xử lý ít nhất một trong các hạn mức giao dịch sau:

• Đối với khách hàng cá nhân: Thực hiện giao dịch thanh toán có giá trị vượt quá 10 triệu đồng cho một giao dịch, hoặc tổng giá trị giao dịch trong cùng một ngày của một khách hàng vượt quá 20 triệu đồng.
• Đối với khách hàng tổ chức: Thực hiện giao dịch thanh toán có giá trị vượt quá 50 triệu đồng cho một giao dịch, hoặc tổng giá trị giao dịch phát sinh trong một ngày của tổ chức đó vượt quá 100 triệu đồng.

Quy định ngưỡng giá trị này nhằm bảo đảm các giao dịch tài chính quy mô lớn tự động hoá qua AI luôn chịu sự giám sát chặt chẽ, phòng ngừa nguy cơ gian lận, rửa tiền hoặc sai lệch thuật toán gây thiệt hại tài sản lớn cho người dùng và tổ chức.

2. Hệ thống AI tự động quyết định cấp tín dụng

Bên cạnh lĩnh vực thanh toán, hoạt động cấp tín dụng (cho vay) cũng được giám sát đặc biệt. Điểm b khoản 2 Điều 4 Thông tư 53/2026/TT-NHNN chỉ rõ: Hệ thống AI tự động đưa ra quyết định duyệt cấp tín dụng cho khách hàng sẽ lập tức thuộc nhóm rủi ro cao nếu khoản tín dụng xử lý có giá trị từ 50 triệu đồng trở lên.

Việc này bảo đảm quy trình chấm điểm tín dụng và phê duyệt khoản vay bằng công nghệ không phát sinh rủi ro nợ xấu hệ thống hay thiên vị algorithmic trong quyết định tài chính đối với khách hàng.

Quy trình phê duyệt, điều chỉnh và rà soát danh mục AI hằng năm

Nhằm bảo đảm tính chịu trách nhiệm và minh bạch trong quản trị doanh nghiệp, quy trình phê duyệt phân loại AI được siết chặt qua các quy định tại khoản 3, khoản 4 và khoản 5 Điều 4 Thông tư 53/2026/TT-NHNN:

• Thẩm quyền phê duyệt: Kết quả phân loại rủi ro của từng hệ thống AI phải được cấp có thẩm quyền của đơn vị phê duyệt chính thức. Trường hợp là chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam, thẩm quyền phê duyệt phân loại được thực hiện theo quy định của ngân hàng mẹ.
• Tái phân loại khi nâng cấp: Trong quá trình vận hành, nếu tổ chức tín dụng thực hiện sửa đổi, tích hợp phần mềm hoặc thay đổi chức năng của AI làm phát sinh rủi ro mới hay làm tăng mức độ rủi ro, đơn vị phải lập tức phối hợp cùng nhà cung cấp giải pháp để phân loại lại hệ thống.
• Lập và rà soát danh mục định kỳ: Tất cả các đơn vị ngân hàng có trách nhiệm lập danh mục theo dõi toàn bộ hệ thống AI đang sử dụng và tổ chức rà soát, cập nhật danh mục này định kỳ tối thiểu 01 lần mỗi năm.

Các tiêu chuẩn trên đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện hành lang pháp lý công nghệ tài chính (Fintech) tại Việt Nam, vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo vừa chủ động phòng ngừa rủi ro công nghệ trong kỷ nguyên số.