Trong thực tế quản lý đất đai tại Việt Nam, loại hình Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (Sổ đỏ) cấp cho "Hộ gia đình" luôn là một trong những vấn đề pháp lý phức tạp nhất, đặc biệt là khi phát sinh việc chia thừa kế. Khác với tài sản cá nhân hay tài sản chung vợ chồng, di sản trong hộ gia đình đòi hỏi việc bóc tách quyền lợi của từng thành viên một cách tỉ mỉ dựa trên các mốc thời gian cụ thể.

Luật sư tư vấn quy định về thừa kế đất đai hộ gia đình năm 2021 (ảnh minh họa)

1. Cách xác định thành viên có quyền trong Sổ đỏ hộ gia đình

Để chia được thừa kế, bước đầu tiên và quan trọng nhất là phải xác định được người quá cố có bao nhiêu phần quyền trong khối tài sản chung đó. Theo quy định tại khoản 29 Điều 3 Luật Đất đai 2013, hộ gia đình sử dụng đất phải hội đủ 03 điều kiện tại thời điểm Nhà nước giao đất, cho thuê đất hoặc công nhận quyền sử dụng đất:

• Quan hệ gia đình: Có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng.
• Cùng sống chung: Đang sống chung tại thời điểm được xác lập quyền sử dụng đất.
• Quyền chung: Có quyền sử dụng đất chung (do cùng đóng góp hoặc được tặng cho, thừa kế chung).

Như vậy, không phải cứ có tên trong sổ hộ khẩu là có quyền trong Sổ đỏ. Những thành viên sinh sau thời điểm cấp Sổ đỏ hoặc chuyển đến sống chung sau đó thường sẽ không có quyền đối với mảnh đất này trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

"Hộ gia đình sử dụng đất là những người có quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng theo quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình, đang sống chung và có quyền sử dụng đất chung tại thời điểm được Nhà nước giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất; nhận chuyển quyền sử dụng đất."

2. Xác định di sản thừa kế để phân chia

Sau khi xác định được tổng số thành viên có quyền, chúng ta tiến hành chia đều diện tích đất (hoặc giá trị quyền sử dụng đất) cho các thành viên đó. Phần của người đã khuất chính là di sản thừa kế.

Ví dụ thực tế: Một hộ gia đình được cấp Sổ đỏ năm 2005 cho diện tích 300m2. Tại thời điểm đó, hộ gồm ông A, bà B (vợ) và anh C (con trai). Đến năm 2021, ông A qua đời. Dù lúc này gia đình có thêm con dâu và cháu nội, nhưng di sản của ông A chỉ được xác định là 1/3 diện tích đất (tương đương 100m2). 200m2 còn lại vẫn thuộc quyền sở hữu của bà B và anh C, không được đưa vào chia thừa kế.

Cần xác định rõ diện tích đất thuộc quyền sở hữu của người quá cố trước khi chia thừa kế (ảnh minh họa)

3. Phân chia thừa kế theo di chúc năm 2021

Nếu người quá cố để lại di chúc, việc phân chia sẽ ưu tiên thực hiện theo ý chí của họ. Tuy nhiên, di chúc phải đảm bảo tính hợp pháp theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.

Theo Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, phân định phần di sản. Tuy nhiên, cần lưu ý về "Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc". Cụ thể, cha, mẹ, vợ, chồng và con chưa thành niên (hoặc con thành niên không có khả năng lao động) vẫn được hưởng ít nhất 2/3 suất thừa kế theo pháp luật dù di chúc không cho họ hưởng.

4. Chia thừa kế theo pháp luật khi không có di chúc

Trong trường hợp không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp, di sản sẽ được chia theo hàng thừa kế quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015:

• Hàng thừa kế thứ nhất: Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
• Hàng thừa kế thứ hai: Ông bà nội/ngoại, anh chị em ruột, cháu ruột (nếu người chết là ông bà).
• Hàng thừa kế thứ ba: Cụ nội/ngoại, bác, chú, cậu, cô, dì ruột, cháu ruột (nếu người chết là bác, chú...), chắt ruột.

Nguyên tắc là những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước (do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản). Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau.

Lời khuyên pháp lý

Việc chia thừa kế Sổ đỏ hộ gia đình rất dễ phát sinh mâu thuẫn do khó xác định công sức đóng góp của các thành viên qua nhiều thời kỳ. Để đảm bảo quyền lợi, các gia đình nên thực hiện thủ tục khai nhận di sản thừa kế tại văn phòng công chứng và sớm thực hiện đăng ký biến động đất đai (sang tên Sổ đỏ) để tránh các rủi ro pháp lý về sau.