Việc người bị hại rút yêu cầu khởi tố là một trong những tình huống pháp lý đặc thù trong tố tụng hình sự, trực tiếp dẫn đến việc đình chỉ giải quyết vụ án. Để đảm bảo việc áp dụng pháp luật thống nhất trên phạm vi cả nước, ngày 26/11/2018, Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Công văn 254/TANDTC-PC hướng dẫn cụ thể về vấn đề này.

Căn cứ pháp lý về quyền rút yêu cầu khởi tố

Theo quy định tại khoản 2 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, quyền tự quyết của người bị hại được tôn trọng tối đa trong các vụ án khởi tố theo yêu cầu. Cụ thể:

"Trường hợp người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu thì vụ án phải được đình chỉ, trừ trường hợp có căn cứ xác định người đã yêu cầu rút yêu cầu khởi tố trái với ý muốn của họ do bị ép buộc, cưỡng bức thì tuy người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án vẫn tiếp tục tiến hành tố tụng đối với vụ án."

Điểm mới quan trọng của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 so với trước đây là không còn giới hạn thời điểm rút yêu cầu chỉ ở giai đoạn sơ thẩm, tạo điều kiện cho người bị hại có thể rút yêu cầu ngay cả ở giai đoạn phúc thẩm.

Hướng dẫn xử lý tại giai đoạn xét xử sơ thẩm

Tùy vào thời điểm người bị hại đưa ra quyết định rút yêu cầu, Thẩm phán hoặc Hội đồng xét xử sẽ có các hình thức xử lý khác nhau:

• Trước ngày mở phiên tòa: Nếu người bị hại rút yêu cầu trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa sẽ căn cứ vào Điều 45 và điểm a khoản 1 Điều 282 để ra quyết định đình chỉ vụ án.
• Tại phiên tòa sơ thẩm: Hội đồng xét xử (hoặc Thẩm phán nếu xét xử rút gọn) sẽ căn cứ vào khoản 2 Điều 155 và Điều 299 để ra quyết định đình chỉ vụ án ngay tại phiên tòa.
• Sau khi kết thúc phiên tòa sơ thẩm: Trong trường hợp bản án đã tuyên nhưng vẫn còn thời hạn kháng cáo, kháng nghị mà người bị hại mới rút yêu cầu, Tòa án sơ thẩm không được tự ý đình chỉ mà phải hướng dẫn họ làm đơn kháng cáo để cấp phúc thẩm giải quyết theo thẩm quyền.

Quy trình xử lý tại giai đoạn xét xử phúc thẩm

Đây là nội dung nhận được nhiều sự quan tâm bởi tính chất phức tạp khi vụ án đã có một bản án sơ thẩm. Công văn 254/TANDTC-PC nêu rõ:

Nếu vụ án có kháng cáo hoặc kháng nghị và tại giai đoạn phúc thẩm người bị hại rút yêu cầu, Hội đồng xét xử phúc thẩm sẽ căn cứ vào khoản 2 Điều 155 và Điều 359 để hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án.

Đáng chú ý, Tòa án nhân dân tối cao yêu cầu trong bản án phúc thẩm phải ghi rõ lý do hủy án là do người bị hại rút yêu cầu, nhằm khẳng định việc hủy án này không phải do lỗi chủ quan hay sai sót nghiệp vụ của Tòa án cấp sơ thẩm.

Hệ quả pháp lý quan trọng cần lưu ý

Người bị hại cần cân nhắc kỹ trước khi rút yêu cầu, bởi theo khoản 3 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, một khi đã rút yêu cầu khởi tố thì bị hại hoặc người đại diện không có quyền yêu cầu lại, trừ trường hợp chứng minh được việc rút yêu cầu là do bị ép buộc hoặc cưỡng bức.

Hướng dẫn tại Công văn 254/TANDTC-PC đã tháo gỡ những vướng mắc thực tiễn, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên và đảm bảo tính nhân văn của pháp luật hình sự Việt Nam.