Trong bối cảnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa sản xuất, việc tối ưu hóa chi phí đầu tư trang thiết bị luôn là bài toán trọng tâm của các doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam. Không ít đơn vị lựa chọn phương án tìm kiếm nguồn máy móc, thiết bị hoặc dây chuyền công nghệ cũ từ nước ngoài để đưa về phục vụ hoạt động sản xuất. Tuy nhiên, nhằm ngăn ngừa nguy cơ biến Việt Nam thành "bãi rác công nghệ", pháp luật hiện hành đã thiết lập một hành lang pháp lý vô cùng chặt chẽ đối với các mặt hàng này.

Cụ thể, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Thông tư 56/2026/TT-BKHCN quy định chi tiết về việc nhập khẩu máy móc, thiết bị, dây chuyền công nghệ đã qua sử dụng. Doanh nghiệp cần nắm vững các nguyên tắc, tiêu chí kỹ thuật và quy trình thủ tục để tránh rủi ro hàng về cảng nhưng không thể thông quan.

1. Ba nguyên tắc cốt lõi khi nhập khẩu máy móc, dây chuyền công nghệ đã qua sử dụng

Căn cứ theo quy định tại Điều 4 Thông tư 56/2026/TT-BKHCN, hoạt động quản lý nhập khẩu đối với nhóm hàng hóa này được kiểm soát dựa trên 3 nguyên tắc nền tảng:

• Tuân thủ pháp luật về nhập khẩu hàng hóa: Việc thiết bị hoặc dây chuyền đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật chỉ là điều kiện cần. Để được thông quan, doanh nghiệp vẫn phải thực hiện đầy đủ các thủ tục hải quan, chính sách mặt hàng và kiểm tra chuyên ngành theo quy định pháp luật thương mại hiện hành.
• Đáp ứng tuyệt đối tiêu chuẩn kỹ thuật: Kiên quyết không cho phép nhập khẩu các loại máy móc, thiết bị, dây chuyền đã qua sử dụng không đáp ứng yêu cầu về an toàn lao động, tiêu chuẩn tiết kiệm năng lượng và các chỉ số bảo vệ môi trường.
• Mục đích sử dụng thực tế: Theo khoản 3 Điều 4 Thông tư 56/2026/TT-BKHCN, doanh nghiệp chỉ được phép nhập khẩu máy móc, thiết bị, dây chuyền đã qua sử dụng để phục vụ trực tiếp cho hoạt động sản xuất của chính doanh nghiệp mình tại Việt Nam, nghiêm cấm việc nhập khẩu với mục đích thương mại đơn thuần hay mua đi bán lại kiếm lời.

2. Tiêu chuẩn khắt khe đối với dây chuyền công nghệ đã qua sử dụng

Đối với việc nhập khẩu một hệ thống dây chuyền công nghệ đã qua sử dụng, mức độ rủi ro đối với chuỗi sản xuất và môi trường là rất lớn. Do đó, Điều 5 Thông tư 56/2026/TT-BKHCN đặt ra hệ thống 5 tiêu chí bắt buộc phải đáp ứng đồng thời:

Thứ nhất, về tiêu chuẩn sản xuất chế tạo: Dây chuyền phải được sản xuất phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) về an toàn, tiết kiệm năng lượng và bảo vệ môi trường. Trường hợp Việt Nam chưa ban hành QCVN tương ứng thì dây chuyền phải phù hợp với tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) hoặc tiêu chuẩn quốc gia của một trong các quốc gia thuộc nhóm G7 hoặc Hàn Quốc.

Thứ hai, về hiệu suất và công suất vận hành: Công suất (được tính bằng số lượng sản phẩm tạo ra trong một đơn vị thời gian) hoặc hiệu suất còn lại của toàn bộ hệ thống phải đạt tối thiểu từ 85% trở lên so với công suất thiết kế ban đầu.

Thứ ba, về mức độ tiêu hao tài nguyên: Mức tiêu hao nguyên liệu, nhiên liệu, vật liệu và năng lượng của dây chuyền không được vượt quá 15% so với thông số thiết kế kỹ thuật.

Thứ tư, về danh mục công nghệ: Công nghệ áp dụng trong dây chuyền tuyệt đối không được thuộc Danh mục công nghệ hạn chế chuyển giao hoặc Danh mục công nghệ cấm chuyển giao theo quy định của Chính phủ.

Thứ năm, về tính thực tiễn và kiểm chứng quốc tế: Giải pháp công nghệ của dây chuyền phải đang được vận hành, sử dụng thực tế tại ít nhất 03 cơ sở sản xuất thuộc các quốc gia thành viên của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD).

3. Điều kiện nhập khẩu máy móc, thiết bị riêng lẻ đã qua sử dụng

Khác với dây chuyền công nghệ đồng bộ, đối với các loại máy móc, thiết bị cơ giới riêng lẻ đã qua sử dụng, tiêu chí đánh giá tập trung vào 02 yếu tố chính được quy định tại Điều 6 Thông tư 56/2026/TT-BKHCN:

• Về tuổi thọ thiết bị: Quy định chung đặt ra mốc thời gian không được vượt quá 10 năm. Tuy nhiên, đối với một số loại máy móc, thiết bị thuộc các ngành đặc thù, thời hạn tuổi thiết bị được áp dụng riêng theo danh mục chi tiết tại Phụ lục I ban hành kèm theo Thông tư. Doanh nghiệp cần chủ động đối chiếu mã HS và chủng loại mặt hàng để xác định chính xác giới hạn số năm được phép.
• Về quy chuẩn kỹ thuật: Thiết bị phải được sản xuất phù hợp với QCVN tương ứng về an toàn lao động, sử dụng năng lượng tiết kiệm và bảo vệ môi trường; hoặc đáp ứng TCVN, tiêu chuẩn của các nước G7, Hàn Quốc nếu chưa có QCVN điều chỉnh.

4. Thiết bị vượt quá số tuổi quy định: Cơ chế xem xét đặc cách từ Bộ Khoa học và Công nghệ

Một điểm đáng chú ý trong chính sách quản lý là tạo điều kiện tháo gỡ khó khăn cho các doanh nghiệp đang duy trì dây chuyền sản xuất hiện hữu. Căn cứ theo Điều 10 Thông tư 56/2026/TT-BKHCN, nếu doanh nghiệp đang sản xuất tại Việt Nam có nhu cầu cấp bách phải nhập khẩu máy móc, thiết bị có tuổi vượt quá 10 năm (hoặc vượt quá giới hạn tại Phụ lục I) để thay thế, bảo dưỡng nhằm duy trì hệ thống, cơ quan quản lý vẫn có thể xem xét chấp thuận nếu đáp ứng đủ điều kiện:

• Thiết bị vẫn giữ được công suất hoặc hiệu suất từ 85% trở lên so với thiết kế;
• Mức tiêu hao nguyên liệu, vật liệu, năng lượng không vượt quá 15% so với thiết kế.

Hồ sơ xin nhập khẩu đặc cách gồm những gì?

Doanh nghiệp chuẩn bị 01 bộ hồ sơ gửi về Bộ Khoa học và Công nghệ (trực tiếp, qua bưu chính hoặc nộp trực tuyến qua Cổng dịch vụ công), thành phần hồ sơ bao gồm:

• Văn bản đề nghị cho phép nhập khẩu máy móc, thiết bị đã qua sử dụng (theo Mẫu số 05 Phụ lục II); trong đó nêu rõ giải trình về sự cần thiết phải nhập khẩu để duy trì sản xuất, phương án sử dụng thiết bị trong hệ thống hiện có;
• Bản sao Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp (cơ quan giải quyết thủ tục sẽ ưu tiên tra cứu dữ liệu số liên thông);
• Chứng thư giám định do tổ chức giám định được Bộ Khoa học và Công nghệ chỉ định cấp, xác nhận đầy đủ các thông số về tình trạng kỹ thuật, hiệu suất và mức độ tiêu hao nhiên liệu.

Quy trình và thời hạn thẩm định hồ sơ

Quy trình thẩm định được thực hiện bài bản qua các bước nghiêm ngặt:

1. Tiếp nhận và kiểm tra hồ sơ (02 ngày làm việc): Bộ Khoa học và Công nghệ kiểm tra tính hợp lệ. Nếu hồ sơ chưa đạt, sẽ có thông báo trả lại hoặc hướng dẫn sửa đổi, bổ sung.
2. Lấy ý kiến chuyên ngành (02 ngày làm việc): Bộ Khoa học và Công nghệ gửi văn bản lấy ý kiến các bộ, cơ quan ngang bộ quản lý chuyên ngành và chuyên gia công nghệ liên quan.
3. Phản hồi từ các bộ, ngành (05 ngày làm việc): Các cơ quan chuyên ngành và chuyên gia nghiên cứu đưa ra ý kiến thẩm định về tính khả thi và an toàn của thiết bị.
4. Ra quyết định (03 ngày làm việc): Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành văn bản chấp thuận nhập khẩu gửi cho doanh nghiệp để làm thủ tục thông quan hải quan; trường hợp từ chối phải có văn bản trả lời và nêu rõ lý do.

5. Khuyến nghị pháp lý cho doanh nghiệp sản xuất

Để đảm bảo hoạt động xuất nhập khẩu thông suốt, tránh tình trạng phát sinh chi phí lưu kho bãi, phạt hợp đồng do vướng mắc thủ tục tại cửa khẩu, doanh nghiệp cần lưu ý:

• Chủ động thực hiện việc giám định kỹ thuật thiết bị tại nước xuất khẩu hoặc lựa chọn tổ chức giám định uy tín có tên trong danh sách chỉ định trước khi hàng cập cảng Việt Nam;
• Kiểm tra kỹ năm sản xuất được ghi trên nhãn máy, tài liệu gốc và đối chiếu chính xác với quy định về tuổi thiết bị;
• Đối với thiết bị quá tuổi, bắt buộc phải hoàn tất thủ tục xin văn bản chấp thuận của Bộ Khoa học và Công nghệ trước khi làm thủ tục hải quan nhập khẩu.