Trong các loại giấy tờ tùy thân như Chứng minh nhân dân, Sổ hộ khẩu hay Giấy khai sinh, chúng ta thường bắt gặp các khái niệm như "Nguyên quán", "Quê quán" hay "Nơi sinh". Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ bản chất pháp lý của các thuật ngữ này, dẫn đến những sai sót đáng tiếc khi thực hiện các thủ tục hành chính. Đặc biệt, trong bối cảnh các quy định về cư trú đang có những thay đổi lớn từ giữa năm 2021, việc hiểu đúng về nguyên quán là gì trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Các loại giấy tờ hộ tịch quan trọng giúp xác định nguồn gốc của công dân (ảnh minh họa)

1. Nguyên quán là gì theo quy định pháp luật?

Về mặt ngôn ngữ, "nguyên" có nghĩa là nguồn gốc, bắt đầu; "quán" là nơi ở. Như vậy, nguyên quán có thể hiểu nôm na là nơi ở gốc gác của một người. Dưới góc độ pháp lý, khái niệm này được sử dụng để xác định nguồn gốc của một cá nhân dựa trên những căn cứ lịch sử gia đình cụ thể.

Theo quy định tại Thông tư 36/2014/TT-BCA của Bộ Công an (văn bản có hiệu lực tại thời điểm hiện tại), nguyên quán được xác định dựa trên nơi sinh sống của ông, bà nội sinh (nếu người đó khai sinh theo họ cha) hoặc ông, bà ngoại sinh (nếu khai sinh theo họ mẹ).

Cụ thể, tại điểm e khoản 2 Điều 7 Thông tư 36/2014/TT-BCA quy định:

"Nguyên quán: Ghi theo giấy khai sinh. Trường hợp không có giấy khai sinh hoặc giấy khai sinh không có mục này thì ghi theo nguồn gốc, xuất xứ của ông, bà nội; nếu không xác định được ông, bà nội thì ghi theo nguồn gốc, xuất xứ của ông, bà ngoại. Trường hợp không xác định được ông, bà nội và ông, bà ngoại thì ghi theo nguồn gốc, xuất xứ của cha hoặc mẹ. Phải ghi cụ thể địa danh hành chính cấp xã, cấp huyện, cấp tỉnh; trường hợp địa danh hành chính đã có thay đổi thì ghi theo địa danh hành chính hiện tại."

2. Phân biệt rạch ròi giữa Nguyên quán và Quê quán

Nhiều người thường nhầm lẫn hai khái niệm này là một, nhưng thực tế chúng có sự khác biệt về độ sâu của nguồn gốc. Nếu như nguyên quán truy nguyên đến đời ông bà, thì quê quán thường chỉ dừng lại ở đời cha mẹ.

Về định nghĩa và căn cứ xác định

• Nguyên quán: Căn cứ vào nơi sinh sống của ông bà nội hoặc ông bà ngoại. Đây là khái niệm mang tính truyền thống và xác định gốc gác xa hơn.
• Quê quán: Theo khoản 8 Điều 4 Luật Hộ tịch 2014, quê quán của cá nhân được xác định theo quê quán của cha hoặc mẹ theo thỏa thuận của cha, mẹ hoặc theo tập quán được ghi trong tờ khai khi đăng ký khai sinh.

Bảng so sánh chi tiết

Quê quán và nguyên quán đều hướng về cội nguồn nhưng có cách xác định khác nhau (ảnh minh họa)

3. Nguyên quán và Nơi sinh có phải là một?

Câu trả lời chắc chắn là KHÔNG. Nơi sinh là địa điểm thực tế mà một cá nhân được sinh ra (thường là bệnh viện, trạm y tế hoặc nơi cư trú). Trong khi đó, nguyên quán là quê gốc của gia đình.

Theo quy định tại khoản 1 Điều 4 Nghị định 123/2015/NĐ-CP:

"Nơi sinh của trẻ em được xác định theo Giấy chứng sinh do cơ sở y tế có thẩm quyền cấp; trường hợp không có Giấy chứng sinh thì xác định theo giấy tờ thay Giấy chứng sinh... Đối với trẻ em sinh tại cơ sở y tế thì nơi sinh phải ghi rõ tên của cơ sở y tế và tên đơn vị hành chính cấp xã, huyện, tỉnh nơi có cơ sở y tế đó."

Như vậy, một người có thể có nơi sinh tại Hà Nội nhưng nguyên quán lại ở Nghệ An (theo ông bà) và quê quán ở Thanh Hóa (theo cha mẹ).

4. Cách ghi nguyên quán trong các loại giấy tờ hiện nay

Việc ghi chép thông tin này cần sự chính xác tuyệt đối để tránh rắc rối khi đối chiếu dữ liệu dân cư. Theo hướng dẫn tại Thông tư 36/2014/TT-BCA, khi kê khai cần lưu ý:

• Ưu tiên ghi theo thông tin trên Giấy khai sinh.
• Nếu địa danh hành chính đã thay đổi (ví dụ: sáp nhập xã, đổi tên huyện), người dân phải ghi theo địa danh hành chính hiện tại tại thời điểm kê khai.
• Phải ghi đầy đủ 3 cấp: Xã, Huyện, Tỉnh.

Lưu ý quan trọng: Từ ngày 01/07/2021, khi Thông tư 55/2021/TT-BCA có hiệu lực, khái niệm "nguyên quán" sẽ dần được thay thế bằng "quê quán" trong các biểu mẫu đăng ký cư trú mới để thống nhất với Luật Hộ tịch. Sổ hộ khẩu giấy cũng sẽ không còn được cấp mới, thay vào đó là quản lý bằng dữ liệu điện tử.

5. Xác định nguyên quán cho con như thế nào?

Khi đi đăng ký khai sinh cho con, cha mẹ cần chuẩn bị thông tin chính xác để cán bộ tư pháp hộ tịch ghi vào sổ. Nguyên quán của con sẽ được mặc định theo nguyên quán của cha (nếu con theo họ cha) hoặc của mẹ (nếu con theo họ mẹ). Trong trường hợp cha mẹ có nguyên quán khác nhau và không thống nhất được, thông thường sẽ dựa trên giấy tờ gốc của người mà con mang họ để quyết định.

Việc hiểu rõ nguyên quán là gì không chỉ giúp công dân thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ của mình mà còn là cách để mỗi người trân trọng và gìn giữ cội nguồn gia đình. Nếu bạn gặp khó khăn trong việc xác định hoặc thay đổi thông tin nguyên quán trên giấy tờ, hãy liên hệ với cơ quan công an cấp huyện hoặc tư pháp xã nơi cư trú để được hướng dẫn chi tiết.