Trong quan hệ lao động, việc chấm dứt hợp đồng là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, kể từ ngày 01/01/2021, khi Bộ luật Lao động 2019 chính thức có hiệu lực thi hành, các quy định về nghĩa vụ của người sử dụng lao động đã có những điều chỉnh khắt khe hơn nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động.

Căn cứ chấm dứt hợp đồng lao động theo quy định mới nhất

Theo quy định tại Điều 34 Bộ luật Lao động 2019, có 13 trường hợp chấm dứt hợp đồng lao động hợp pháp. Trong đó, trường hợp phổ biến nhất là "Hết hạn hợp đồng lao động" (trừ trường hợp người lao động là thành viên ban lãnh đạo tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở đang trong nhiệm kỳ).

Khi hợp đồng hết hạn, về nguyên tắc, quan hệ lao động sẽ tự động chấm dứt. Tuy nhiên, doanh nghiệp không được phép "im lặng" mà phải thực hiện các thủ tục thông báo và thanh toán theo đúng trình tự pháp luật quy định.

Nghĩa vụ thông báo và thanh toán của doanh nghiệp

Một trong những điểm mới quan trọng là quy định về thông báo kết thúc hợp đồng. Căn cứ Điều 45 Bộ luật Lao động 2019, người sử dụng lao động phải thông báo bằng văn bản cho người lao động về việc chấm dứt hợp đồng lao động khi hợp đồng lao động chấm dứt theo quy định, trừ trường hợp hai bên thỏa thuận khác.

Về nghĩa vụ tài chính, Điều 48 Bộ luật Lao động 2019 nêu rõ:

"Trong thời hạn 14 ngày làm việc kể từ ngày chấm dứt hợp đồng lao động, hai bên có trách nhiệm thanh toán đầy đủ các khoản tiền có liên quan đến quyền lợi của mỗi bên; trường hợp đặc biệt có thể kéo dài nhưng không quá 30 ngày."

Các khoản này bao gồm tiền lương, tiền trợ cấp thôi việc (nếu đủ điều kiện), tiền phép năm chưa nghỉ hết và các khoản công nợ khác giữa hai bên.

Trách nhiệm trả sổ bảo hiểm xã hội và giấy tờ liên quan

Đây thường là vấn đề gây tranh chấp nhiều nhất. Pháp luật hiện hành quy định rất rõ trách nhiệm này thuộc về phía doanh nghiệp. Cụ thể, tại khoản 2 Điều 21 Luật Bảo hiểm xã hội 2014, người sử dụng lao động có trách nhiệm phối hợp với cơ quan bảo hiểm xã hội trả sổ bảo hiểm xã hội cho người lao động, xác nhận thời gian đóng bảo hiểm xã hội khi người lao động nghỉ việc.

Đồng thời, theo Điều 48 Bộ luật Lao động 2019, doanh nghiệp còn phải:

• Hoàn thành thủ tục xác nhận thời gian đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp và trả lại cùng với bản chính giấy tờ khác nếu đã giữ của người lao động.
• Cung cấp bản sao các tài liệu liên quan đến quá trình làm việc của người lao động nếu người lao động có yêu cầu (chi phí sao chép do doanh nghiệp trả).

Chế tài xử phạt khi doanh nghiệp vi phạm

Nếu doanh nghiệp cố tình trì hoãn hoặc không thực hiện nghĩa vụ trả sổ bảo hiểm, xác nhận thời gian đóng bảo hiểm, họ sẽ phải đối mặt với các hình thức xử phạt hành chính. Theo quy định tại Điều 11 Nghị định 28/2020/NĐ-CP (vẫn đang có hiệu lực tại thời điểm đầu năm 2021), mức phạt đối với hành vi không hoàn thành thủ tục xác nhận và trả lại những giấy tờ khác đã giữ của người lao động sau khi chấm dứt hợp đồng lao động là:

• Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng với vi phạm từ 01 đến 10 người lao động.
• Mức phạt tăng dần theo số lượng người lao động bị vi phạm, tối đa lên đến 20.000.000 đồng.

Lưu ý: Mức phạt nêu trên áp dụng đối với cá nhân, đối với tổ chức (doanh nghiệp) mức phạt sẽ gấp 02 lần.

Người lao động cần làm gì để bảo vệ quyền lợi?

Trong trường hợp doanh nghiệp lấy lý do người lao động còn nợ công nợ hoặc chưa bàn giao xong để giữ sổ bảo hiểm, người lao động cần lưu ý rằng pháp luật không cho phép doanh nghiệp dùng việc giữ sổ bảo hiểm làm công cụ để giải quyết tranh chấp công nợ. Hai vấn đề này phải được giải quyết độc lập.

Nếu doanh nghiệp không thực hiện đúng quy định, người lao động có thể thực hiện các bước sau:

1. Gửi yêu cầu bằng văn bản trực tiếp cho Ban Giám đốc hoặc phòng Nhân sự của công ty.
2. Khiếu nại đến Chánh Thanh tra Sở Lao động - Thương binh và Xã hội nơi doanh nghiệp đặt trụ sở.
3. Khởi kiện ra Tòa án nhân dân cấp huyện để yêu cầu doanh nghiệp thực hiện đúng nghĩa vụ và bồi thường thiệt hại (nếu có).

Việc nắm vững các quy định của Bộ luật Lao động 2019 sẽ giúp cả doanh nghiệp và người lao động tránh được những rủi ro pháp lý không đáng có khi chấm dứt quan hệ lao động.