Quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo là một trong những quyền cơ bản của con người, được ghi nhận trang trọng trong Hiến pháp 2013. Tuy nhiên, để đảm bảo hoạt động tôn giáo diễn ra trong khuôn khổ pháp luật và bảo vệ lợi ích chung của cộng đồng, Nhà nước quy định những tiêu chuẩn cụ thể để một tổ chức được công nhận tư cách pháp nhân tôn giáo hợp pháp.

Điều kiện tiên quyết để được cấp chứng nhận đăng ký hoạt động tôn giáo

Trước khi trở thành một tổ chức tôn giáo chính thức, bước đầu tiên và bắt buộc là tổ chức đó phải được cấp chứng nhận đăng ký hoạt động tôn giáo. Theo quy định tại Điều 18 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016, các điều kiện bao gồm:

• Hệ thống giáo lý, giáo luật: Tổ chức phải có hệ thống giáo lý, giáo luật và lễ nghi rõ ràng, mang tính đặc thù.
• Tôn chỉ và mục đích: Hoạt động phải có tôn chỉ, mục đích và quy chế hoạt động không trái với các quy định của pháp luật hiện hành.
• Tên gọi: Tên của tổ chức không được trùng với các tổ chức tôn giáo đã được công nhận, các tổ chức chính trị - xã hội hoặc tên của các danh nhân, anh hùng dân tộc.
• Người đại diện: Phải là công dân Việt Nam thường trú tại Việt Nam, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và không có tiền án, tiền sự hoặc đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Trụ sở: Có địa điểm hợp pháp để đặt trụ sở hoạt động.

Lộ trình 05 năm để được công nhận là tổ chức tôn giáo

Việc được cấp chứng nhận đăng ký hoạt động mới chỉ là bước khởi đầu. Để chính thức được công nhận là một tổ chức tôn giáo, tổ chức đó cần trải qua một quá trình thử thách về tính ổn định. Cụ thể, Điều 21 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 quy định tổ chức phải đáp ứng các tiêu chí sau:

1. Thời gian hoạt động: Phải hoạt động ổn định và liên tục từ đủ 05 năm trở lên kể từ ngày được cấp chứng nhận đăng ký hoạt động tôn giáo.
2. Hiến chương: Có hiến chương cụ thể quy định về cơ cấu tổ chức, tôn chỉ và cách thức vận hành.
3. Tài sản độc lập: Có tài sản độc lập với cá nhân, tổ chức khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình trong các giao dịch dân sự.
4. Tư cách pháp nhân: Có khả năng nhân danh tổ chức tham gia các quan hệ pháp luật một cách độc lập.

"Tổ chức đủ điều kiện theo quy định gửi hồ sơ đề nghị công nhận tổ chức tôn giáo đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, cơ quan nhà nước có trách nhiệm trả lời bằng văn bản." - Trích lược Điều 22 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016.

Quy định về việc giảng đạo ngoài cơ sở tôn giáo

Một vấn đề quan trọng mà các chức sắc, nhà tu hành cần lưu ý là việc tổ chức các cuộc lễ hoặc giảng đạo ngoài địa điểm đã đăng ký. Theo Điều 46 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016, các hoạt động này phải được sự chấp thuận của cơ quan Nhà nước:

• Thẩm quyền cấp huyện: Nếu quy mô tổ chức diễn ra trong phạm vi một huyện, văn bản đề nghị phải gửi đến UBND cấp huyện. Thời gian trả lời là 25 ngày.
• Thẩm quyền cấp tỉnh: Nếu quy mô diễn ra ở nhiều huyện trong một tỉnh hoặc ở nhiều tỉnh khác nhau, cơ quan chuyên môn về tín ngưỡng, tôn giáo cấp tỉnh sẽ là nơi tiếp nhận và xử lý trong vòng 30 ngày.

Nội dung văn bản đề nghị cần nêu rõ: Họ tên người đề nghị, nội dung giảng đạo, lý do, chương trình chi tiết, thời gian, địa điểm và thành phần tham dự. Việc tuân thủ các quy định này không chỉ giúp tổ chức tôn giáo hoạt động minh bạch mà còn nhận được sự hỗ trợ bảo đảm an ninh, trật tự từ phía chính quyền địa phương.

Tính đến thời điểm hiện tại (năm 2018), Việt Nam đã công nhận và cấp đăng ký hoạt động cho nhiều tổ chức tôn giáo lớn như Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Giáo hội Công giáo Việt Nam, các Hội thánh Tin lành... Điều này minh chứng cho chính sách nhất quán của Nhà nước trong việc tôn trọng và bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân.