Trong thực tế đời sống, không hiếm gặp những tình huống trớ trêu khi con cái sa đà vào nợ nần, vay mượn số tiền lớn rồi mất khả năng chi trả hoặc cố tình trốn tránh trách nhiệm. Lúc này, các chủ nợ thường tìm đến gia đình, dùng mọi biện pháp từ thuyết phục đến đe dọa, ép buộc bố mẹ phải đứng ra trả nợ thay cho con. Câu hỏi đặt ra là: Về mặt pháp lý, bố mẹ có nghĩa vụ phải trả nợ thay cho con cái hay không?

Căn cứ pháp lý về năng lực hành vi dân sự

Để xác định trách nhiệm trả nợ, trước hết cần xem xét năng lực hành vi dân sự của người con tại thời điểm xác lập giao dịch vay tiền. Theo quy định tại Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015, trách nhiệm trong việc xác lập và thực hiện giao dịch dân sự được phân chia cụ thể theo độ tuổi như sau:

• Người chưa đủ 06 tuổi: Mọi giao dịch dân sự đều phải do người đại diện theo pháp luật (thường là cha mẹ) xác lập và thực hiện.
• Người từ đủ 06 tuổi đến chưa đủ 15 tuổi: Được tự mình thực hiện các giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi. Các giao dịch khác phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý.
• Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi: Được tự mình xác lập, thực hiện các giao dịch dân sự, trừ giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký.
• Người từ đủ 18 tuổi trở lên: Là người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, tự chịu trách nhiệm về mọi giao dịch do mình xác lập.

Bố mẹ có phải trả nợ thay khi con đã trưởng thành?

Dựa trên các quy định nêu trên, có thể khẳng định rằng: Nếu người con đã từ đủ 18 tuổi trở lên (có năng lực hành vi dân sự đầy đủ) tự mình ký kết hợp đồng vay tiền thì người con đó phải tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình.

Bố mẹ không có nghĩa vụ pháp lý phải trả nợ thay cho con trong trường hợp này, trừ khi:

1. Bố mẹ là người bảo lãnh cho khoản vay của con theo quy định về bảo lãnh tại Bộ luật Dân sự 2015.
2. Bố mẹ tự nguyện đứng ra trả nợ thay (đây là giao dịch dân sự tự nguyện).
3. Khoản nợ của con phát sinh từ việc thực hiện các giao dịch nhằm phục vụ nhu cầu thiết yếu của gia đình (trường hợp này rất hiếm và khó chứng minh đối với con cái đã trưởng thành).

"Nghĩa vụ là việc mà theo đó, một hoặc nhiều chủ thể phải chuyển giao vật, chuyển giao quyền, trả tiền hoặc giấy tờ có giá, thực hiện công việc khác hoặc không được thực hiện công việc nhất định vì lợi ích của một hoặc nhiều chủ thể khác."

Chủ nợ có quyền ép buộc bố mẹ trả nợ không?

Việc chủ nợ dùng các biện pháp như đe dọa, gây áp lực, khủng bố tinh thần hoặc chiếm giữ tài sản của bố mẹ để đòi nợ cho khoản vay của con là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Tùy vào mức độ vi phạm, chủ nợ có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự về các tội danh như: Cưỡng đoạt tài sản, Đe dọa giết người hoặc Làm nhục người khác.

Trong bối cảnh năm 2019, khi các hoạt động "tín dụng đen" diễn biến phức tạp, người dân cần hết sức tỉnh táo. Nếu bị chủ nợ quấy rối, bố mẹ nên thu thập bằng chứng (ghi âm, hình ảnh, tin nhắn) và trình báo ngay với cơ quan Công an để được bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Lời khuyên pháp lý cho các gia đình

Để tránh những rắc rối pháp lý không đáng có, các gia đình cần lưu ý:

• Giáo dục ý thức trách nhiệm: Giúp con cái hiểu rõ về trách nhiệm dân sự và hệ lụy của việc vay mượn quá khả năng chi trả.
• Không ký kết mù quáng: Tuyệt đối không ký vào các văn bản bảo lãnh hoặc cam kết trả nợ thay nếu không có khả năng hoặc không muốn gánh vác trách nhiệm đó.
• Nắm vững luật pháp: Hiểu rõ quyền của mình để không bị các đối tượng đòi nợ thuê bắt chẹt, lừa gạt.

Tóm lại, pháp luật Việt Nam tôn trọng quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm của cá nhân. Con cái vay tiền thì con cái phải trả, bố mẹ chỉ có trách nhiệm hỗ trợ về mặt đạo đức hoặc tự nguyện nếu có điều kiện, chứ không phải là đối tượng bị cưỡng ép thực hiện nghĩa vụ thay.