1. Bitcoin là gì? Cơ chế vận hành của đồng tiền kỹ thuật số đầu tiên

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ vào năm 2022, khái niệm Bitcoin là gì trở thành tâm điểm chú ý của giới đầu tư. Mặc dù không có văn bản pháp luật nào tại Việt Nam định nghĩa trực tiếp, nhưng theo cách hiểu phổ biến của Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB), Bitcoin là một loại tiền ảo (virtual currency) - một dạng tiền kỹ thuật số không có sự quản lý tập trung, được phát hành và kiểm soát bởi những người phát triển phần mềm.

Thực chất, Bitcoin là loại tài sản số chỉ được công nhận và giao dịch trong một cộng đồng trực tuyến nhất định. Những người tham gia sử dụng Bitcoin để trao đổi, mua bán hàng hóa hoặc dịch vụ trong các hệ sinh thái chấp nhận nó. Điểm khác biệt lớn nhất là Bitcoin không tồn tại dưới dạng vật chất như tiền giấy hay tiền xu mà chỉ tồn tại dưới dạng các dòng mã trên mạng lưới máy tính toàn cầu.

1.1 Bitcoin hoạt động dựa trên công nghệ nào?

Bitcoin vận hành dựa trên nền tảng công nghệ Blockchain (chuỗi khối). Hãy tưởng tượng Blockchain như một cuốn sổ cái kỹ thuật số khổng lồ, nơi ghi lại mọi giao dịch từng diễn ra trong mạng lưới. Cuốn sổ này không nằm ở một máy chủ duy nhất mà được phân tán trên hàng triệu máy tính (node) khắp thế giới.

Khi một giao dịch được thực hiện, các máy tính trong mạng lưới sẽ tiến hành xác thực thông qua các thuật toán phức tạp. Nếu giao dịch hợp lệ và không có gian lận, nó sẽ được đóng gói vào một "khối" (block) và nối vào chuỗi hiện có. Một khi đã được ghi vào Blockchain, thông tin này gần như không thể bị sửa đổi hay xóa bỏ, tạo nên tính bảo mật cực cao cho hệ thống.

2. 5 đặc tính cốt lõi của Bitcoin nhà đầu tư cần lưu ý

Trước khi quyết định tham gia vào thị trường này, việc hiểu rõ các đặc tính kỹ thuật là vô cùng quan trọng:

• Tính phi tập trung: Không có bất kỳ ngân hàng trung ương hay tổ chức chính phủ nào kiểm soát Bitcoin. Mạng lưới hoạt động dựa trên sự đồng thuận của cộng đồng người dùng.
• Tính ẩn danh: Người dùng có thể thực hiện giao dịch mà không cần tiết lộ danh tính thật. Tuy nhiên, mọi địa chỉ ví và lịch sử giao dịch đều được công khai trên Blockchain.
• Tính minh bạch: Bất kỳ ai cũng có thể kiểm tra số dư của một địa chỉ ví bất kỳ và lịch sử các giao dịch liên quan, dù không biết chủ sở hữu là ai.
• Tốc độ và chi phí: Giao dịch Bitcoin có thể thực hiện xuyên biên giới 24/7 với chi phí thấp hơn so với các phương thức chuyển tiền truyền thống qua ngân hàng trung gian.
• Tính không thể đảo ngược: Một khi Bitcoin đã được gửi đi, bạn không thể yêu cầu hoàn trả trừ khi người nhận tự nguyện gửi lại.

3. Địa vị pháp lý của Bitcoin tại Việt Nam tính đến tháng 07/2022

Đây là nội dung quan trọng nhất mà người dân cần nắm rõ để tránh các rủi ro pháp lý đáng tiếc.

3.1 Bitcoin có được coi là tiền tệ hay tài sản hợp pháp?

Căn cứ theo quy định tại Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015, tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Tuy nhiên, các cơ quan chức năng Việt Nam hiện vẫn chưa có văn bản chính thức xếp Bitcoin vào bất kỳ loại nào trong số này.

Đồng thời, theo Điều 16 và Điều 17 Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 2010, đơn vị tiền tệ duy nhất của nước ta là "Đồng Việt Nam". Bitcoin không phải là tiền tệ hợp pháp và cũng không được coi là ngoại tệ hay đối tượng của ngoại hối.

3.2 Cấm sử dụng Bitcoin làm phương tiện thanh toán

Pháp luật Việt Nam quy định rất nghiêm ngặt về phương tiện thanh toán. Theo Nghị định 101/2012/NĐ-CP (được sửa đổi bởi Nghị định 80/2016/NĐ-CP), các phương tiện thanh toán hợp pháp chỉ bao gồm: Séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, thẻ ngân hàng... Bitcoin và các loại tiền ảo khác không nằm trong danh mục này.

Do đó, việc dùng Bitcoin để thanh toán tiền mua hàng, trả tiền dịch vụ tại các cửa hàng, quán cà phê là hành vi vi phạm pháp luật.

4. Chế tài xử phạt đối với các vi phạm liên quan đến Bitcoin

Việc phát hành, cung ứng hoặc sử dụng Bitcoin làm phương tiện thanh toán có thể dẫn đến những hậu quả pháp lý nghiêm trọng:

4.1 Xử phạt hành chính

Theo điểm d khoản 6 Điều 26 Nghị định 88/2019/NĐ-CP, hành vi phát hành, cung ứng, sử dụng các phương tiện thanh toán không hợp pháp (bao gồm Bitcoin) sẽ bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng.

4.2 Truy cứu trách nhiệm hình sự

Nếu hành vi vi phạm gây thiệt hại cho người khác về tài sản từ 100 triệu đồng trở lên, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định tại Điều 206 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) về tội vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng. Hình phạt cao nhất có thể lên đến 20 năm tù tùy theo mức độ thiệt hại.

"1. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây gây thiệt hại cho người khác về tài sản từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng... thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:
...
h) Phát hành, cung ứng, sử dụng phương tiện thanh toán không hợp pháp..."

5. Lời khuyên cho nhà đầu tư trong giai đoạn hiện nay

Mặc dù pháp luật Việt Nam chưa có quy định cấm tuyệt đối việc sở hữu hay mua bán Bitcoin như một loại hàng hóa (do chưa được liệt kê trong danh mục cấm của Luật Đầu tư 2020), nhưng việc đầu tư này tiềm ẩn rủi ro cực lớn. Do không được pháp luật bảo vệ, nếu sàn giao dịch bị sập hoặc ví điện tử bị hack, nhà đầu tư sẽ rất khó để đòi lại quyền lợi hợp pháp.

Người dân cần hết sức tỉnh táo trước các lời mời chào đầu tư tiền ảo cam kết lợi nhuận cao, tránh rơi vào các bẫy lừa đảo đa cấp biến tướng. Mọi giao dịch liên quan đến Bitcoin tại Việt Nam hiện nay vẫn đang nằm trong vùng xám pháp lý và chịu sự giám sát chặt chẽ theo Chỉ thị 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Hy vọng bài viết đã giúp bạn hiểu rõ Bitcoin là gì và những quy định pháp luật hiện hành tại Việt Nam năm 2022. Nếu cần tư vấn sâu hơn về các vấn đề tài chính, ngân hàng, hãy liên hệ ngay với các chuyên gia pháp lý để được hỗ trợ.