Trong hoạt động kinh doanh, bằng độc quyền sáng chế được coi là "vũ khí" sắc bén giúp doanh nghiệp bảo vệ thành quả sáng tạo. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam cũng quy định những trường hợp đặc biệt mà chủ sở hữu buộc phải chia sẻ quyền sử dụng này vì lợi ích chung của cộng đồng hoặc quốc gia.

5 trường hợp Nhà nước buộc doanh nghiệp chuyển giao quyền sử dụng sáng chế

Theo quy định tại Điều 145 Văn bản hợp nhất Luật Sở hữu trí tuệ 2022, quyền sử dụng sáng chế có thể được chuyển giao cho tổ chức, cá nhân khác theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền mà không cần sự đồng ý của chủ sở hữu trong các trường hợp sau:

1. Trong các trường hợp sau đây, quyền sử dụng sáng chế được chuyển giao cho tổ chức, cá nhân khác sử dụng theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định tại khoản 1 Điều 147 của Luật này mà không cần được sự đồng ý của người nắm độc quyền sử dụng sáng chế:

a) Việc sử dụng sáng chế nhằm mục đích công cộng, phi thương mại, phục vụ quốc phòng, an ninh, phòng bệnh, chữa bệnh, dinh dưỡng cho Nhân dân hoặc đáp ứng các nhu cầu cấp thiết của xã hội;

b) Người nắm độc quyền sử dụng sáng chế không thực hiện nghĩa vụ sử dụng sáng chế... sau khi kết thúc bốn năm kể từ ngày nộp đơn đăng ký sáng chế và kết thúc ba năm kể từ ngày cấp Bằng độc quyền sáng chế;

c) Người có nhu cầu sử dụng sáng chế không đạt được thỏa thuận với người nắm độc quyền sử dụng sáng chế về việc ký kết hợp đồng sử dụng sáng chế mặc dù trong một thời gian hợp lý đã cố gắng thương lượng với mức giá và các điều kiện thương mại thỏa đáng;

d) Người nắm độc quyền sử dụng sáng chế bị coi là thực hiện hành vi hạn chế cạnh tranh bị cấm theo quy định của pháp luật về cạnh tranh;

đ) Việc sử dụng sáng chế nhằm đáp ứng nhu cầu về dược phẩm để phòng bệnh, chữa bệnh của quốc gia khác có đủ điều kiện nhập khẩu theo điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên.

Ví dụ điển hình là trong các đợt đại dịch, nếu một doanh nghiệp nắm giữ độc quyền vaccine nhưng không sản xuất đủ hoặc không thỏa thuận được giá bán hợp lý, Nhà nước có thể ra quyết định bắt buộc chuyển giao công nghệ sản xuất cho các đơn vị khác để phục vụ công tác phòng chống dịch khẩn cấp.

Điều kiện và giới hạn khi bị chuyển giao bắt buộc

Dù bị buộc chuyển giao, nhưng quyền lợi của chủ sở hữu sáng chế vẫn được pháp luật bảo vệ thông qua các điều kiện hạn chế quy định tại Điều 146 Luật Sở hữu trí tuệ:

• Dạng không độc quyền: Chủ sở hữu vẫn có quyền sử dụng sáng chế của mình.
• Phạm vi và thời hạn: Chỉ đủ để đáp ứng mục tiêu chuyển giao.
• Tiền đền bù: Người được chuyển giao phải trả cho chủ sở hữu một khoản tiền đền bù thỏa đáng theo thỏa thuận hoặc theo khung giá của Chính phủ.

Thủ tục và hồ sơ yêu cầu chuyển giao

Để yêu cầu bắt buộc chuyển giao quyền sử dụng sáng chế, tổ chức, cá nhân có nhu cầu cần chuẩn bị hồ sơ nộp tại Cục Sở hữu trí tuệ hoặc các Bộ quản lý chuyên ngành. Thành phần hồ sơ cơ bản bao gồm:

1. Tờ khai yêu cầu bắt buộc chuyển giao quyền sử dụng sáng chế (theo mẫu).
2. Tài liệu chứng minh căn cứ yêu cầu (ví dụ: bằng chứng về việc đã thương lượng nhưng không thành công).
3. Giấy ủy quyền (nếu nộp qua đại diện).
4. Chứng từ nộp phí, lệ phí theo quy định.

Thẩm quyền ban hành quyết định được quy định tại Điều 147 Luật Sở hữu trí tuệ. Cụ thể, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ xem xét các trường hợp liên quan đến việc không sử dụng sáng chế hoặc hành vi hạn chế cạnh tranh. Trong khi đó, các Bộ, cơ quan ngang Bộ sẽ quyết định đối với các trường hợp phục vụ mục đích công cộng, quốc phòng, an ninh thuộc lĩnh vực mình quản lý.

Lời khuyên pháp lý: Doanh nghiệp nên chủ động thực hiện nghĩa vụ sử dụng sáng chế và sẵn sàng thương lượng các hợp đồng li-xăng (license) với điều kiện thương mại hợp lý để tránh rơi vào trường hợp bị Nhà nước can thiệp bằng quyết định bắt buộc.