Trong hoạt động kinh doanh, việc lập và giao hóa đơn cho khách hàng không chỉ là nghĩa vụ thuế mà còn là căn cứ pháp lý quan trọng để bảo vệ quyền lợi của các bên. Tuy nhiên, không ít hộ kinh doanh và doanh nghiệp vẫn còn lúng túng về việc khi nào bắt buộc phải xuất hóa đơn và nếu vi phạm thì sẽ bị xử lý ra sao. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các quy định pháp luật hiện hành tính đến tháng 11/2019 để quý độc giả có cái nhìn rõ nét nhất.

Hoạt động bán hàng và xuất hóa đơn cho khách hàng (ảnh minh họa)

1. Những trường hợp đặc biệt không bắt buộc phải lập hóa đơn

Mặc dù nguyên tắc chung là bán hàng phải xuất hóa đơn, nhưng pháp luật vẫn dành ra những khoảng mở cho các giao dịch nhỏ lẻ hoặc luân chuyển nội bộ để giảm bớt thủ tục hành chính cho người nộp thuế.

Cụ thể, căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 18 Thông tư 39/2014/TT-BTC, khi bán hàng hóa, dịch vụ có tổng giá thanh toán dưới 200.000 đồng mỗi lần, người bán không bắt buộc phải lập hóa đơn, trừ khi người mua có yêu cầu. Tuy nhiên, để kiểm soát doanh thu, người bán vẫn phải lập Bảng kê bán lẻ hàng hóa, dịch vụ theo quy định.

Bên cạnh đó, một trường hợp khác cũng được miễn lập hóa đơn là khi hàng hóa xuất kho để luân chuyển nội bộ hoặc tiêu dùng nội bộ nhằm tiếp tục quá trình sản xuất kinh doanh. Nội dung này được hướng dẫn rõ tại khoản 7 Điều 3 Thông tư 26/2015/TT-BTC.

Lưu ý quan trọng: Các quy định tại Thông tư 39/2014/TT-BTC và Thông tư 26/2015/TT-BTC sẽ dần được thay thế bởi lộ trình chuyển đổi sang hóa đơn điện tử theo Thông tư 68/2019/TT-BTC vừa ban hành.

2. Chế tài xử phạt hành chính đối với hành vi không xuất hóa đơn

Nếu không thuộc các trường hợp miễn trừ nêu trên mà người bán cố tình không lập hóa đơn, mức phạt tiền là rất lớn. Theo quy định tại khoản 4 Điều 11 Thông tư 10/2014/TT-BTC (được sửa đổi bởi khoản 5 Điều 1 Thông tư 176/2016/TT-BTC):

• Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi không lập hóa đơn khi bán hàng hóa, dịch vụ có giá trị thanh toán từ 200.000 đồng trở lên.
• Biện pháp khắc phục hậu quả: Buộc phải lập hóa đơn giao cho người mua.

Hóa đơn đỏ là chứng từ quan trọng trong giao dịch thương mại (ảnh minh họa)

3. Xử lý hành vi trốn thuế thông qua việc không xuất hóa đơn

Nghiêm trọng hơn, nếu việc không xuất hóa đơn nhằm mục đích che giấu doanh thu, trốn tránh nghĩa vụ nộp thuế, cơ quan thuế sẽ áp dụng các mức phạt dựa trên số tiền thuế trốn. Căn cứ điểm e khoản 1 Điều 13 Thông tư 166/2013/TT-BTC, các mức phạt được quy định như sau:

"e) Không xuất hóa đơn khi bán hàng hoá, dịch vụ hoặc ghi giá trị trên hóa đơn bán hàng thấp hơn giá trị thanh toán thực tế của hàng hoá, dịch vụ đã bán và bị phát hiện sau thời hạn nộp hồ sơ khai thuế của kỳ tính thuế."

Tùy vào mức độ vi phạm và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ, mức phạt có thể dao động từ 1 lần đến 3 lần số tiền thuế trốn. Cụ thể:

• Phạt 1 lần số thuế trốn: Áp dụng cho vi phạm lần đầu hoặc có từ 02 tình tiết giảm nhẹ trở lên.
• Phạt 1,5 lần số thuế trốn: Vi phạm lần đầu có tình tiết tăng nặng hoặc vi phạm lần thứ hai có một tình tiết giảm nhẹ.
• Phạt 2 lần số thuế trốn: Vi phạm lần thứ hai không có tình tiết giảm nhẹ hoặc lần thứ ba có một tình tiết giảm nhẹ.
• Phạt 2,5 lần số thuế trốn: Vi phạm lần thứ hai có một tình tiết tăng nặng hoặc lần thứ ba không có tình tiết giảm nhẹ.
• Phạt 3 lần số thuế trốn: Vi phạm lần thứ hai có từ hai tình tiết tăng nặng trở lên hoặc vi phạm từ lần thứ tư trở đi.

4. Rủi ro bị truy cứu trách nhiệm hình sự

Trong trường hợp hành vi không xuất hóa đơn gây thất thu ngân sách nhà nước với số tiền lớn, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về "Tội trốn thuế". Theo quy định tại Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015, nếu số tiền trốn thuế từ 100 triệu đồng trở lên (hoặc dưới 100 triệu nhưng đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm), người phạm tội có thể bị phạt tiền lên đến hàng tỷ đồng hoặc phạt tù đến 07 năm.

Kết luận: Việc tuân thủ quy định về hóa đơn không chỉ giúp doanh nghiệp tránh được những khoản phạt hành chính nặng nề mà còn loại bỏ nguy cơ vướng vào vòng lao lý. Trong bối cảnh ngành thuế đang đẩy mạnh thanh tra, kiểm tra và chuyển đổi sang hóa đơn điện tử, các đơn vị kinh doanh cần đặc biệt lưu ý thực hiện đúng và đủ nghĩa vụ của mình.