Vận tải hàng hóa bằng đường sắt từ lâu đã là mạch máu giao thông quan trọng của nền kinh tế nhờ ưu thế về khối lượng vận chuyển lớn, chi phí hợp lý và độ an toàn cao. Tuy nhiên, khi mặt hàng vận chuyển là "hàng hóa nguy hiểm" – như hóa chất độc hại, xăng dầu, khí hóa lỏng hay chất dễ cháy nổ – thì mỗi chuyến tàu không chỉ đơn thuần là một giao dịch thương mại, mà còn là một thách thức lớn đối với an ninh công cộng và môi trường. Chỉ một sơ suất nhỏ trong khâu xếp dỡ, vận hành hay bảo dưỡng toa xe cũng có thể dẫn đến những thảm họa khôn lường.

Để thiết lập một hành lang pháp lý chặt chẽ, bảo vệ tính mạng con người và tài sản quốc gia, Chính phủ đã ban hành những quy định vô cùng nghiêm ngặt điều chỉnh hoạt động này. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các yêu cầu kỹ thuật, quy trình tập huấn an toàn, trách nhiệm của các bên liên quan và những hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối trong hoạt động vận tải hàng hóa nguy hiểm bằng đường sắt theo quy định mới nhất.

Đoàn tàu vận tải hàng hóa nguy hiểm di chuyển qua các cung đường sắt (ảnh minh họa)

1. Vận tải hàng hóa nguy hiểm bằng đường sắt phải đáp ứng những yêu cầu nghiêm ngặt gì?

Khái niệm "hàng hóa nguy hiểm" được định nghĩa cụ thể thông qua danh mục phân loại tại Điều 46 Nghị định 16/2026/NĐ-CP. Theo đó, các loại hàng hóa này được phân nhóm kèm theo mã số Liên hợp quốc (UN) và số hiệu nguy hiểm riêng biệt để nhận diện mức độ độc hại, dễ cháy, dễ nổ hay ăn mòn.

Để được phép lăn bánh trên hệ thống đường sắt quốc gia, hoạt động vận tải hàng hóa nguy hiểm phải đáp ứng trọn vẹn các tiêu chuẩn "sắt đá" quy định tại Điều 49 Nghị định 16/2026/NĐ-CP, bao gồm:

• Tuân thủ đa tầng pháp luật: Các tổ chức, cá nhân tham gia vào chuỗi cung ứng vận tải này không chỉ thực hiện các quy định chuyên ngành về đường sắt mà còn phải tuân thủ nghiêm ngặt pháp luật về phòng cháy chữa cháy, bảo vệ môi trường, hóa chất và an toàn lao động.
• Kỹ thuật lập tàu và chạy tàu: Quá trình lập tàu, ghép toa và điều hành chạy tàu chở hàng nguy hiểm phải tuân thủ tuyệt đối quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khai thác đường sắt và hệ thống tín hiệu giao thông đường sắt. Ví dụ, việc sắp xếp các toa xe chở chất dễ nổ phải cách xa cabin đầu máy hoặc các toa xe chở khách (nếu có chạy chung hành lang) theo một khoảng cách an toàn tiêu chuẩn.
• Yêu cầu khắt khe đối với toa xe chuyên dụng: Toa xe sử dụng để chở hàng hóa nguy hiểm phải phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và đặc tính lý hóa của loại hàng hóa đó. Đặc biệt:
  • Toa xe phải được dán biểu trưng nhận diện hàng hóa nguy hiểm rõ ràng ở hai bên thành toa để dễ dàng quan sát từ xa. Trường hợp một toa xe chở nhiều loại hàng nguy hiểm khác nhau, phương tiện phải được dán đầy đủ tất cả các biểu trưng cảnh báo tương ứng.
  • Sau khi hoàn tất việc dỡ hàng, bên vận tải có trách nhiệm tổ chức làm sạch toa xe theo đúng quy trình kỹ thuật, đảm bảo không để lại dư lượng hóa chất độc hại gây ăn mòn phương tiện hoặc phát tán ra môi trường. Nếu toa xe đó không tiếp tục dùng để chở loại hàng nguy hiểm đó nữa, bên vận tải bắt buộc phải bóc hoặc xóa bỏ hoàn toàn các biểu trưng nguy hiểm cũ.
• Hạ tầng nhà ga tác nghiệp: Các ga đường sắt được phép thực hiện xếp dỡ hàng hóa nguy hiểm bắt buộc phải xây dựng khu vực chuyên dụng để làm sạch toa xe. Toàn bộ nước thải, chất thải phát sinh từ quá trình súc rửa, làm sạch này phải được thu gom, xử lý qua hệ thống lọc đạt chuẩn trước khi xả thải, tuyệt đối không được để ngấm trực tiếp xuống lòng đất hay nguồn nước xung quanh ga.

Nhân viên đường sắt kiểm tra an toàn toa xe bồn chở hóa chất tại ga (ảnh minh họa)

2. Quy trình tập huấn an toàn hàng hóa nguy hiểm: Ai phải tham gia và tiêu chuẩn ra sao?

Yếu tố con người luôn là chốt chặn quan trọng nhất để ngăn ngừa sự cố. Do đó, pháp luật quy định tất cả những người trực tiếp tham gia vào quá trình vận chuyển hàng hóa nguy hiểm đều phải trải qua khóa đào tạo chuyên sâu và được cấp chứng nhận hoàn thành.

Căn cứ theo quy định tại Điều 50 Nghị định 16/2026/NĐ-CP, công tác tập huấn an toàn được siết chặt như sau:

• Đối tượng bắt buộc tập huấn: Bao gồm lái tàu (người điều khiển phương tiện), trực ban chạy tàu ga, trưởng tàu, nhân viên tổ dồn toa, nhân viên hóa vận, người áp tải hàng hóa, thủ kho và nhân viên trực tiếp xếp dỡ hàng hóa nguy hiểm tại ga.
• Thời lượng và nội dung đào tạo: Khóa tập huấn phải kéo dài tối thiểu 16 giờ cho mỗi loại hoặc nhóm hàng hóa nguy hiểm (bao gồm cả thời gian kiểm tra lý thuyết và thực hành). Nội dung tập huấn phải bao quát từ tính chất lý hóa của chất nguy hiểm, cách nhận diện nhãn mác, quy trình xếp dỡ an toàn cho đến kỹ năng ứng phó khẩn cấp khi xảy ra sự cố rò rỉ, cháy nổ.
• Tiêu chuẩn đối với giảng viên: Người đứng lớp tập huấn phải có trình độ đại học trở lên và sở hữu ít nhất 05 năm kinh nghiệm công tác thực tế trong chuyên ngành phù hợp.
• Đánh giá và lưu trữ hồ sơ: Bài kiểm tra cuối khóa phải đạt từ điểm trung bình trở lên mới được cấp giấy chứng nhận. Toàn bộ hồ sơ tập huấn (danh sách học viên, tài liệu giảng dạy, kết quả kiểm tra, quyết định công nhận) phải được người thuê vận tải hoặc doanh nghiệp vận tải lưu giữ đầy đủ trong thời hạn 03 năm để phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra đột xuất của cơ quan quản lý nhà nước.

3. Trách nhiệm pháp lý của các bên khi xảy ra sự cố trên đường vận chuyển

Khi tàu lăn bánh, sự an toàn của chuyến hàng phụ thuộc rất lớn vào sự phối hợp nhịp nhàng và tinh thần trách nhiệm của đội ngũ nhân viên đường sắt cũng như người áp tải. Điều 52 Nghị định 16/2026/NĐ-CP đã phân định rõ trách nhiệm của từng chủ thể:

Đối với người trực tiếp vận tải (doanh nghiệp vận tải, người điều khiển phương tiện):

• Phải thực hiện chính xác các chỉ dẫn kỹ thuật ghi trong thông báo của người thuê vận tải (chủ hàng).
• Xử lý tình huống khẩn cấp: Ngay khi phát hiện hàng hóa nguy hiểm có dấu hiệu rò rỉ, bốc khói, tăng nhiệt độ hoặc xảy ra sự cố đe dọa đến an toàn đường sắt, phải khẩn trương áp dụng các biện pháp cô lập, hạn chế tối đa khả năng phát tán độc hại. Đồng thời, phải lập biên bản hiện trường, báo cáo ngay cho Ủy ban nhân dân địa phương gần nhất và các cơ quan chức năng (như Cảnh sát PCCC, cứu nạn cứu hộ) để phối hợp ứng phó. Trường hợp sự cố vượt quá khả năng xử lý tại chỗ, phải lập tức báo cáo cấp trên và chủ hàng để tìm phương án giải quyết kịp thời.

Đối với nhân viên đường sắt trực tiếp liên quan (trưởng tàu, trực ban ga, nhân viên hóa vận...):

• Có trách nhiệm thiết lập và hoàn thiện hồ sơ hàng hóa nguy hiểm bao gồm: giấy vận chuyển, sơ đồ xếp dỡ hàng hóa trên toa xe và các chứng từ kiểm định an toàn liên quan.
• Thường xuyên kiểm tra, giám sát chặt chẽ quá trình xếp dỡ hàng hóa lên xuống toa xe; thực hiện bảo quản hàng hóa nguy hiểm trong suốt hành trình vận tải, đặc biệt là trong các trường hợp chuyến hàng không có người áp tải đi cùng.

4. Những hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối để bảo vệ an toàn đường sắt

Bên cạnh các quy định kỹ thuật về vận tải hàng hóa nguy hiểm, để đảm bảo an toàn chung cho toàn hệ thống kết cấu hạ tầng đường sắt, Điều 6 Luật Đường sắt 2025 (Luật số 95/2025/QH15) đã ban hành danh mục các hành vi bị nghiêm cấm nghiêm ngặt. Đây là những ranh giới đỏ mà bất kỳ tổ chức, cá nhân nào cũng không được phép bước qua:

"Điều 6. Các hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động đường sắt
1. Phá hoại công trình đường sắt, phương tiện giao thông đường sắt; gây rối trật tự an toàn giao thông đường sắt.
2. Lấn, chiếm hành lang an toàn giao thông đường sắt, phạm vi bảo vệ công trình đường sắt; tự mở lối đi qua đường sắt khi chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép.
3. Làm sai lệch, che lấp hệ thống báo hiệu, tín hiệu giao thông đường sắt.
4. Tự ý báo hiệu hoặc sử dụng các thiết bị để dừng tàu, trừ trường hợp phát hiện có sự cố gây mất an toàn giao thông đường sắt.
5. Tự ý để chướng ngại vật, chất dễ cháy, chất dễ nổ, chất độc hại trong phạm vi bảo vệ công trình đường sắt và hành lang an toàn giao thông đường sắt.
6. Điều khiển tàu chạy quá tốc độ quy định.
7. Nhân viên đường sắt trong khi làm nhiệm vụ mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn; trong cơ thể có chất ma túy hoặc có chất kích thích khác mà pháp luật cấm sử dụng."

Việc tự ý để các chất dễ cháy, dễ nổ, chất độc hại trong phạm vi bảo vệ công trình đường sắt (khoản 5 Điều 6) là hành vi cực kỳ nguy hiểm, đặc biệt khi có các đoàn tàu chở hàng hóa nguy hiểm đi qua. Sự cộng hưởng của các nguồn nhiệt, nguồn lửa hoặc hóa chất rò rỉ từ bên ngoài có thể châm ngòi cho những vụ nổ dây chuyền, phá hủy hoàn toàn hạ tầng đường sắt và gây thiệt hại nghiêm trọng về người.

Lời kết và khuyến nghị thiết thực cho doanh nghiệp

Vận tải hàng hóa nguy hiểm bằng đường sắt là một hoạt động kinh doanh có điều kiện đòi hỏi tính kỷ luật và độ chính xác cực kỳ cao. Đối với các doanh nghiệp thuê vận tải hoặc trực tiếp vận tải, việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định tại Luật Đường sắt 2025 và Nghị định 16/2026/NĐ-CP không chỉ là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc nhằm tránh các khoản xử phạt hành chính nặng nề hay trách nhiệm hình sự khi xảy ra tai nạn, mà còn là giải pháp sống còn để bảo vệ uy tín thương hiệu và tài sản của chính doanh nghiệp.

Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng các kịch bản ứng phó sự cố khẩn cấp, định kỳ tổ chức diễn tập phòng chống cháy nổ, rò rỉ hóa chất tại các ga tác nghiệp, đồng thời không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo, tập huấn an toàn cho đội ngũ nhân sự trực tiếp vận hành. Hãy nhớ rằng, trong lĩnh vực vận tải hàng nguy hiểm, sự chủ động và cẩn trọng chưa bao giờ là thừa thãi.