Trong bối cảnh hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam ngày càng hoàn thiện nhằm siết chặt kỷ cương đối với các tổ chức kinh tế vi phạm, việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế thi hành án đối với doanh nghiệp là điều không thể tránh khỏi khi có vi phạm nghiêm trọng xảy ra. Một trong những biện pháp cưỡng chế có tác động trực tiếp và mạnh mẽ nhất đến hoạt động vận hành của doanh nghiệp chính là phong tỏa tài khoản ngân hàng.

Kể từ ngày 01/07/2026, Nghị định 251/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực thi hành, thay thế hoàn toàn cho các quy định cũ tại Nghị định 44/2020/NĐ-CP và Nghị định 55/2020/NĐ-CP. Nghị định mới này đã thiết lập một hành lang pháp lý vô cùng chặt chẽ, chi tiết hóa trình tự, thủ tục cưỡng chế thi hành án hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội, đặc biệt là biện pháp phong tỏa tài khoản.

Vậy cụ thể, khi nào pháp nhân thương mại bị phong tỏa tài khoản để thi hành án hình sự? Căn cứ, thẩm quyền và quy trình thực hiện biện pháp này được quy định ra sao? Bài viết dưới đây sẽ phân tích chuyên sâu và toàn diện về vấn đề này dưới góc độ pháp lý mới nhất.

1. Bản chất pháp lý của biện pháp phong tỏa tài khoản

Để hiểu rõ về cơ chế áp dụng đối với doanh nghiệp, trước hết cần phân biệt rõ biện pháp phong tỏa tài khoản trong tố tụng hình sự, thi hành án hình sự và trong tố tụng dân sự:

• Trong tố tụng hình sự: Theo quy định tại Điều 129 Bộ luật Hình sự 2015 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025), phong tỏa tài khoản là biện pháp cưỡng chế được áp dụng ngay từ giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử. Biện pháp này áp dụng đối với người bị buộc tội (bao gồm cả cá nhân và pháp nhân thương mại) về tội mà Bộ luật quy định hình phạt tiền, tịch thu tài sản hoặc để bảo đảm bồi thường thiệt hại khi có căn cứ xác định người đó có tài khoản tại tổ chức tín dụng hoặc Kho bạc Nhà nước.
• Trong tố tụng dân sự: Theo quy định tại Điều 114 Bộ luật Dân sự 2015, phong tỏa tài khoản tại ngân hàng, tổ chức tín dụng khác, kho bạc nhà nước được coi là một biện pháp khẩn cấp tạm thời nhằm bảo đảm giải quyết vụ án dân sự hoặc bảo đảm thi hành án dân sự khi có căn cứ cho thấy người có nghĩa vụ có tài khoản và việc áp dụng là cần thiết.
• Trong thi hành án hình sự đối với pháp nhân thương mại: Theo quy định tại Điều 17 Nghị định 251/2026/NĐ-CP, phong tỏa tài khoản là biện pháp cưỡng chế thi hành án đầu tiên và quan trọng nhất, bên cạnh biện pháp kê biên tài sản và tạm giữ tài liệu, chứng từ, thiết bị chứa dữ liệu điện tử hoặc thu hồi con dấu của doanh nghiệp.

2. Các trường hợp pháp nhân thương mại bị phong tỏa tài khoản để thi hành án hình sự

Không phải mọi trường hợp pháp nhân thương mại bị kết án hình sự đều bị phong tỏa tài khoản. Theo quy định tại Điều 24 Nghị định 251/2026/NĐ-CP, biện pháp phong tỏa tài khoản chỉ được áp dụng để cưỡng chế thi hành án đối với pháp nhân thương mại trong các trường hợp cụ thể sau đây:

Trường hợp 1: Cưỡng chế thi hành hình phạt đình chỉ hoạt động có thời hạn

Biện pháp này áp dụng khi pháp nhân thương mại bị Tòa án tuyên phạt hình phạt đình chỉ hoạt động có thời hạn nhưng cố tình không chấp hành hoặc chấp hành không đầy đủ. Đáng lưu ý, việc phong tỏa tài khoản chỉ áp dụng trong trường hợp pháp nhân thương mại bị đình chỉ hoạt động trong tất cả các lĩnh vực hoạt động của mình.

Trường hợp 2: Cưỡng chế thi hành hình phạt cấm kinh doanh, cấm hoạt động hoặc cấm huy động vốn

Áp dụng khi doanh nghiệp bị tuyên phạt cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định nhưng vi phạm thuộc trường hợp bị cấm hoạt động trong tất cả các lĩnh vực, hoặc trường hợp bị cưỡng chế thi hành hình phạt cấm huy động vốn dưới mọi hình thức.

Trường hợp 3: Cưỡng chế chấp hành các biện pháp tư pháp

Khi pháp nhân thương mại không tự nguyện chấp hành các biện pháp tư pháp được tuyên trong bản án hình sự có hiệu lực pháp luật (ví dụ: biện pháp buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu, buộc thực hiện một số biện pháp nhằm khắc phục, ngăn chặn hậu quả tiếp tục xảy ra), cơ quan thi hành án hình sự sẽ áp dụng biện pháp phong tỏa tài khoản để khấu trừ tiền bảo đảm thi hành án.

3. Căn cứ pháp lý để ra Quyết định phong tỏa tài khoản

Để đảm bảo tính khách quan, thượng tôn pháp luật và tránh lạm quyền gây thiệt hại không đáng có cho doanh nghiệp, Điều 23 Nghị định 251/2026/NĐ-CP quy định việc ra Quyết định phong tỏa tài khoản phải dựa trên đầy đủ 04 căn cứ sau:

1. Bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật: Đây là căn cứ pháp lý tối cao, xác định rõ trách nhiệm hình sự và nghĩa vụ chấp hành án của pháp nhân thương mại.
2. Biên bản về việc pháp nhân thương mại không chấp hành án: Được lập theo quy định tại Điều 18 Nghị định 251/2026/NĐ-CP. Biên bản này phải có sự phối hợp lập giữa cơ quan thi hành án hình sự và cơ quan quản lý nhà nước đối với pháp nhân thương mại, ghi nhận rõ hành vi không chấp hành hoặc chấp hành không đầy đủ của doanh nghiệp.
3. Xác định pháp nhân thương mại có tài khoản: Có tài khoản mở tại các tổ chức tín dụng, Kho bạc Nhà nước, công ty chứng khoán, hoặc Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam.
4. Tài liệu xác minh thông tin về tài khoản: Các văn bản, tài liệu chính thức xác minh số dư, số hiệu tài khoản do các cơ quan, tổ chức tài chính cung cấp.

4. Quy trình, thủ tục phong tỏa tài khoản pháp nhân thương mại

Quy trình phong tỏa tài khoản được thực hiện cực kỳ nghiêm ngặt qua các bước sau:

Bước 1: Xác minh thông tin tài khoản

Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày lập biên bản vi phạm chấp hành án, cơ quan thi hành án hình sự gửi văn bản yêu cầu các tổ chức tín dụng, Kho bạc Nhà nước, công ty chứng khoán, Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam cung cấp thông tin tài khoản của doanh nghiệp. Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu, các tổ chức này bắt buộc phải cung cấp đầy đủ thông tin.

Bước 2: Ban hành Quyết định phong tỏa tài khoản

Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày hoàn thành xác minh, Thủ trưởng cơ quan thi hành án hình sự ra Quyết định phong tỏa tài khoản:

• Trường hợp cưỡng chế hình phạt đình chỉ hoạt động/cấm kinh doanh/cấm huy động vốn: Phong tỏa toàn bộ tài khoản.
• Trường hợp cưỡng chế biện pháp tư pháp: Chỉ phong tỏa số tiền hoặc số chứng khoán tương ứng với nghĩa vụ phải thi hành và chi phí cưỡng chế.

Bước 3: Thực hiện phong tỏa và thông báo

Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ khi nhận được Quyết định, tổ chức tín dụng, Kho bạc Nhà nước, công ty chứng khoán phải thực hiện phong tỏa tài khoản ngay lập tức. Đồng thời, phải thông báo cho pháp nhân thương mại biết trong vòng 03 ngày làm việc và báo cáo kết quả bằng văn bản cho cơ quan thi hành án hình sự.

5. Khi nào biện pháp phong tỏa tài khoản được chấm dứt?

Biện pháp phong tỏa tài khoản không kéo dài vô hạn. Theo quy định tại Điều 29 Nghị định 251/2026/NĐ-CP, cơ quan thi hành án hình sự phải ra quyết định chấm dứt phong tỏa tài khoản trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày:

• Pháp nhân thương mại đã chấp hành xong bản án, quyết định của Tòa án; hoặc
• Ngay sau khi cơ quan, tổ chức đã thực hiện xong việc khấu trừ tiền, xử lý chứng khoán trong tài khoản của pháp nhân thương mại theo quyết định cưỡng chế.

Quyết định chấm dứt phong tỏa tài khoản sẽ được gửi ngay cho tổ chức tín dụng, Kho bạc Nhà nước, công ty chứng khoán để giải tỏa tài khoản cho doanh nghiệp, đưa hoạt động sản xuất kinh doanh trở lại quỹ đạo bình thường.

Khuyến nghị pháp lý: Để tránh rơi vào tình trạng bị phong tỏa tài khoản – một biện pháp có thể làm tê liệt toàn bộ dòng tiền và uy tín thương mại của doanh nghiệp, các pháp nhân thương mại khi bị kết án cần chủ động, tự nguyện phối hợp với cơ quan thi hành án hình sự để chấp hành nghiêm chỉnh bản án. Trong trường hợp gặp khó khăn khách quan, doanh nghiệp cần có văn bản giải trình, đề xuất phương án khắc phục gửi cơ quan có thẩm quyền để được xem xét giải quyết theo đúng trình tự pháp luật.

Trên đây là toàn bộ thông tin phân tích chuyên sâu về quy định mới nhất liên quan đến việc phong tỏa tài khoản pháp nhân thương mại để thi hành án hình sự áp dụng từ năm 2026.