Việc thay đổi ngoại hình thông qua phẫu thuật thẩm mỹ hoặc can thiệp y khoa không chỉ là nhu cầu làm đẹp mà đôi khi còn gắn liền với mong muốn khẳng định bản sắc cá nhân. Tuy nhiên, một vấn đề pháp lý phát sinh là liệu sau khi diện mạo thay đổi đáng kể, công dân có được quyền thay đổi tên gọi và chữ đệm để phù hợp với ngoại hình mới hay không? Công văn 105/HCTP-HT đã đưa ra những hướng dẫn quan trọng về vấn đề này dựa trên nền tảng của Bộ luật Dân sự 2015.

Phân biệt giữa xác định lại giới tính và chuyển đổi giới tính

Theo quy định hiện hành, pháp luật Việt Nam có sự phân biệt rõ rệt giữa hai khái niệm: xác định lại giới tính và chuyển đổi giới tính. Đây là mấu chốt để cơ quan chức năng xem xét việc thay đổi hộ tịch.

• Xác định lại giới tính: Theo Điều 36 Bộ luật Dân sự 2015, đây là trường hợp cá nhân có khuyết tật bẩm sinh về giới tính hoặc giới tính chưa được định hình chính xác. Những trường hợp này được thực hiện theo quy định tại Nghị định 88/2008/NĐ-CP và có đầy đủ căn cứ để thay đổi thông tin hộ tịch.
• Chuyển đổi giới tính: Điều 37 Bộ luật Dân sự 2015 quy định việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật. Tuy nhiên, tính đến thời điểm năm 2026, dù các dự thảo đã được thảo luận sâu rộng, việc đăng ký thay đổi hộ tịch cho trường hợp này vẫn cần tuân thủ các hướng dẫn cụ thể từ cơ quan tư pháp do Luật Chuyển đổi giới tính vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.

"Điều 37. Chuyển đổi giới tính
Việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật. Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch; có quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyển đổi theo quy định của Bộ luật này và luật khác có liên quan."

Căn cứ để thay đổi tên và chữ đệm khi thay đổi ngoại hình

Mặc dù việc thay đổi giới tính trên giấy tờ có thể gặp khó khăn về mặt thủ tục, nhưng việc thay đổi tên và chữ đệm lại có một hướng mở hơn. Công văn 105/HCTP-HT nhấn mạnh rằng, nếu người yêu cầu chứng minh được việc sử dụng tên cũ gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến danh dự, quyền và lợi ích hợp pháp của mình sau khi đã thay đổi ngoại hình, thì có thể được xem xét giải quyết.

Cụ thể, tại điểm a khoản 1 Điều 28 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận việc thay đổi tên trong trường hợp: "Theo yêu cầu của người có tên mà việc sử dụng tên đó gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, đến danh dự, quyền, lợi ích hợp pháp của người đó".

Khi một người đã phẫu thuật thẩm mỹ hoặc can thiệp y khoa dẫn đến ngoại hình thay đổi hoàn toàn (ví dụ từ nam sang nữ hoặc ngược lại), việc giữ một cái tên không phù hợp với diện mạo thực tế sẽ gây ra vô vàn phiền toái trong giao dịch dân sự, thủ tục hành chính và đời sống hàng ngày. Đây chính là "căn cứ xác đáng" để Sở Tư pháp hướng dẫn cơ quan đăng ký hộ tịch giải quyết.

Thủ tục thực hiện tại cơ quan đăng ký hộ tịch

Theo quy định của Luật Hộ tịch 2014, thẩm quyền giải quyết việc thay đổi hộ tịch thuộc về Ủy ban nhân dân cấp huyện nơi đã đăng ký hộ tịch trước đây hoặc nơi cư trú của cá nhân.

Người có yêu cầu cần chuẩn bị hồ sơ bao gồm:

1. Tờ khai thay đổi hộ tịch (theo mẫu quy định).
2. Các giấy tờ chứng minh căn cứ thay đổi (Giấy xác nhận của cơ sở y tế về việc can thiệp ngoại hình, hình ảnh đối chiếu, các tài liệu chứng minh việc sử dụng tên cũ gây khó khăn, nhầm lẫn).
3. Bản chính Giấy khai sinh.

Cơ quan đăng ký hộ tịch sẽ thẩm định tính xác đáng của lý do thay đổi. Nếu thấy việc thay đổi là có căn cứ và phù hợp với quy định của pháp luật dân sự, công chức tư pháp - hộ tịch sẽ ghi vào Sổ hộ tịch và cấp trích lục cho người yêu cầu.

Như vậy, hướng dẫn tại Công văn 105/HCTP-HT đã tạo điều kiện nhân văn cho những người đã dũng cảm thay đổi ngoại hình để sống đúng với bản thân, giúp họ hòa nhập cộng đồng thuận lợi hơn thông qua việc sở hữu một định danh phù hợp.