Trong các giao dịch dân sự hiện nay, đặc biệt là mua bán bất động sản hay các tài sản có giá trị lớn, việc đặt cọc được xem là một bước đệm quan trọng để đảm bảo các bên sẽ tiến tới giao kết và thực hiện hợp đồng. Tuy nhiên, một câu hỏi pháp lý thường xuyên được đặt ra là: Liệu có thể sử dụng vàng, ngoại tệ hay séc để đặt cọc hay không? Nếu thực hiện không đúng quy định, các bên có thể đối mặt với rủi ro giao dịch bị tuyên vô hiệu.

Đặt cọc bằng vàng: Được phép nhưng cần lưu ý phương thức thanh toán

Căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 328 Bộ luật Dân sự 2015, đặt cọc là việc một bên giao cho bên kia một khoản tiền hoặc kim khí quý, đá quý hoặc vật có giá trị khác trong một thời hạn để bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng.

Điều 328. Đặt cọc
1. Đặt cọc là việc một bên (sau đây gọi là bên đặt cọc) giao cho bên kia (sau đây gọi là bên nhận đặt cọc) một khoản tiền hoặc kim khí quý, đá quý hoặc vật có giá trị khác (sau đây gọi chung là tài sản đặt cọc) trong một thời hạn để bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng.

Đồng thời, theo quy định tại Thông tư 17/2014/TT-NHNN, vàng được xếp vào nhóm kim khí quý. Như vậy, về mặt nguyên tắc, vàng hoàn toàn có thể là đối tượng của giao dịch đặt cọc.

Tuy nhiên, người dân cần đặc biệt lưu ý đến quy định tại Nghị định 24/2012/NĐ-CP về quản lý hoạt động kinh doanh vàng. Theo đó, pháp luật nghiêm cấm việc sử dụng vàng làm phương tiện thanh toán. Điều này dẫn đến hai kịch bản pháp lý khác nhau:

• Trường hợp hợp pháp: Các bên đặt cọc bằng vàng để bảo đảm thực hiện hợp đồng, và sau khi hoàn thành nghĩa vụ, bên nhận đặt cọc trả lại chính số vàng đó cho bên đặt cọc. Lúc này, vàng đóng vai trò là tài sản bảo đảm, không phải phương tiện thanh toán.
• Trường hợp rủi ro: Nếu các bên thỏa thuận dùng số vàng đặt cọc để trừ trực tiếp vào giá trị thanh toán của hợp đồng (ví dụ trừ vào tiền mua nhà), hành vi này có thể bị coi là sử dụng vàng làm phương tiện thanh toán, vi phạm điều cấm của pháp luật và dẫn đến nguy cơ hợp đồng bị tuyên vô hiệu một phần hoặc toàn bộ.

Đặt cọc bằng ngoại tệ: Rủi ro pháp lý cực lớn

Khác với vàng, việc đặt cọc bằng ngoại tệ (như USD, Euro...) bị kiểm soát rất nghiêm ngặt. Theo quy định tại Thông tư 32/2013/TT-NHNN, trên lãnh thổ Việt Nam, mọi giao dịch, thanh toán, niêm yết, quảng cáo của người cư trú và người không cư trú không được thực hiện bằng ngoại hối, trừ một số trường hợp ngoại lệ rất hạn chế.

Mặc dù tiền là đối tượng của đặt cọc theo Bộ luật Dân sự 2015, nhưng trong bối cảnh pháp luật Việt Nam, tiền ở đây được hiểu là Đồng Việt Nam (VND). Việc các bên tự ý thỏa thuận đặt cọc bằng ngoại tệ trong các giao dịch dân sự thông thường (như mua bán nhà đất giữa cá nhân với cá nhân) là vi phạm quy định về quản lý ngoại hối.

Ngoại lệ duy nhất: Theo Điều 4 Thông tư 32/2013/TT-NHNN, nhà đầu tư nước ngoài được phép đặt cọc bằng ngoại tệ chuyển khoản khi tham gia đấu giá mua cổ phần trong doanh nghiệp nhà nước thực hiện cổ phần hóa hoặc thoái vốn nhà nước. Ngoài trường hợp đặc thù này, việc đặt cọc bằng ngoại tệ tiền mặt hay chuyển khoản đều tiềm ẩn rủi ro bị cơ quan chức năng xử phạt hành chính và giao dịch bị tòa án tuyên vô hiệu.

Séc bảo đảm dự thầu: Hình thức đặt cọc đặc thù

Séc được coi là một loại giấy tờ có giá, và theo Điều 328, nó thuộc nhóm "vật có giá trị khác" nên có thể dùng để đặt cọc. Trong lĩnh vực đấu thầu, việc đặt cọc bằng séc bảo đảm dự thầu là một hình thức hợp pháp để nhà thầu chứng minh năng lực và cam kết tham gia dự thầu.

Tuy nhiên, trên thực tế, hình thức này ít phổ biến hơn so với bảo lãnh ngân hàng do những vướng mắc về thủ tục ghi séc và rủi ro cho chủ đầu tư nếu tài khoản của nhà thầu không đủ số dư tại thời điểm thu hồi bảo đảm. Dù vậy, về mặt pháp lý, đây vẫn là một phương thức đặt cọc được công nhận nếu tuân thủ đúng các quy định về cung ứng và sử dụng séc.

Lời khuyên từ chuyên gia: Để đảm bảo an toàn pháp lý tuyệt đối, các bên nên ưu tiên thực hiện đặt cọc bằng Đồng Việt Nam. Trong trường hợp bắt buộc phải dùng vàng hay các tài sản khác, cần soạn thảo hợp đồng chặt chẽ, ghi rõ mục đích bảo đảm và phương thức xử lý tài sản sau khi hợp đồng chính thức được ký kết để tránh các tranh chấp không đáng có.

Lưu ý: Bài viết được thực hiện dựa trên các quy định pháp luật có hiệu lực tại thời điểm tháng 10/2024.