Trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự, công tác giám định (như giám định pháp y, giám định tài chính, giám định kỹ thuật hình sự,...) đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc xác định sự thật khách quan. Tuy nhiên, mức chi phí giám định không hề nhỏ, vô hình trung trở thành gánh nặng tài chính đối với các đương sự, người bị hại hoặc người tham gia tố tụng thuộc hoàn cảnh khó khăn hay đối tượng chính sách.

Nhằm nhân văn hóa pháp luật và tạo điều kiện bình đẳng tiếp cận lý trí tư pháp, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Pháp lệnh 04/2026/UBTVQH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Pháp lệnh 05/2024/UBTVQH15 về chi phí tố tụng. Bắt đầu áp dụng từ ngày 01/8/2026, quy định mới đã mở rộng phạm vi chính sách nhân văn này sang cả lĩnh vực tố tụng hình sự.

Bước ngoặt mới trong chính sách miễn chi phí giám định tố tụng hình sự

Trước thời điểm điều chỉnh, quy định tại Điều 7 Pháp lệnh 05/2024/UBTVQH15 mới chỉ giới hạn việc miễn tiền tạm ứng chi phí và chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ, chi phí giám định trong phạm vi tố tụng dân sự và tố tụng hành chính. Lĩnh vực tố tụng hình sự hoàn toàn chưa có cơ chế miễn chi phí giám định riêng biệt dành cho người tham gia tố tụng.

Cụ thể, theo khoản 4 Điều 1 Pháp lệnh 04/2026/UBTVQH16 sửa đổi Điều 7 Pháp lệnh 05/2024/UBTVQH15, pháp luật đã chính thức xác lập 09 nhóm người được miễn tiền tạm ứng chi phí giám định và chi phí giám định trong tố tụng hình sự.

Chi tiết 09 nhóm đối tượng được miễn chi phí giám định từ 01/8/2026

Theo quy định mới nhất, các cá nhân thuộc 09 nhóm dưới đây sẽ không phải nộp tiền tạm ứng chi phí giám định cũng như chi phí giám định chính thức:

• Trẻ em: Người dưới 16 tuổi theo quy định của Luật Trẻ em.
• Người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo: Căn cứ theo chuẩn nghèo đa chiều do Chính phủ quy định tại thời điểm tố tụng.
• Người cao tuổi được hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng: Người từ đủ 60 tuổi trở lên đáp ứng điều kiện trợ cấp bảo trợ xã hội.
• Người khuyết tật được hưởng chính sách bảo trợ xã hội: Các trường hợp khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng có hưởng trợ cấp.
• Người có công với cách mạng: Bao gồm thương binh, bệnh binh, người hoạt động kháng chiến,... theo Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng.
• Người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn: Căn cứ theo danh mục các xã, thôn đặc biệt khó khăn do cơ quan có thẩm quyền ban hành.
• Cha, mẹ, vợ, chồng, con của liệt sĩ và người có công nuôi liệt sĩ: Thân nhân trực tiếp của liệt sĩ.
• Người nhiễm chất độc da cam/dioxin: Đã được chứng nhận theo quy định y tế và chính sách xã hội.
• Người bị thiệt hại trong trường hợp phải giám định thiệt hại theo quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước: Cá nhân bị xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp do hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ gây ra.

Điều kiện và thủ tục đề nghị miễn chi phí giám định tố tụng hình sự

1. Điều kiện được xem xét miễn chi phí

Không phải mọi trường hợp đương sự tự ý yêu cầu giám định đều mặc nhiên được miễn. Quy định nêu rõ, các cá nhân thuộc 09 nhóm trên chỉ được miễn chi phí khi đáp ứng một trong hai trường hợp:

• Yêu cầu giám định của họ được cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) chấp nhận;
• Thuộc trường hợp cơ quan tiến hành tố tụng chủ động trưng cầu giám định để phục vụ công tác điều tra, truy tố, xét xử.

2. Hồ sơ và quy trình làm đơn đề nghị

Theo khoản 6 Điều 1 Pháp lệnh 04/2026/UBTVQH16, để được hưởng chính sách miễn chi phí giám định, người đề nghị cần thực hiện theo các bước sau:

1. Soạn đơn đề nghị: Làm đơn đề nghị miễn tiền tạm ứng chi phí giám định, chi phí giám định gửi đến cơ quan đã trưng cầu giám định hoặc cơ quan tố tụng đang thụ lý vụ án.
2. Kèm theo giấy tờ chứng minh: Nộp kèm theo các tài liệu, chứng cứ hợp pháp chứng minh mình thuộc một trong 09 nhóm đối tượng ưu tiên nêu trên (như: bản sao Căn cước công dân/Giấy khai sinh, Giấy chứng nhận hộ nghèo/cận nghèo, Thẻ thương binh, Giấy xác nhận người khuyết tật, Giấy xác nhận cư trú tại vùng ĐBKK,...).
3. Cơ quan thẩm quyền xem xét: Cơ quan tiến hành tố tụng sẽ kiểm tra tính chính xác của hồ sơ và ra quyết định miễn chi phí giám định theo đúng thẩm quyền.

"Chính sách mở rộng đối tượng miễn chi phí giám định sang tố tụng hình sự thể hiện sự quan tâm sâu sắc của Đảng và Nhà nước đối với các nhóm yếu thế trong xã hội, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trên hành trình tìm kiếm sự thật và bảo vệ quyền lợi hợp pháp."

Việc nắm rõ các quy định mới tại Pháp lệnh 04/2026/UBTVQH16 sẽ giúp người dân, đặc biệt là các đối tượng chính sách và người có hoàn cảnh khó khăn, chủ động bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình khi tham gia các hoạt động tố tụng hình sự từ ngày 01/8/2026.