Trong bối cảnh Tết Nguyên đán 2019 đang đến gần, việc tặng quà và nhận quà trở thành một chủ đề được dư luận đặc biệt quan tâm, nhất là đối với đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức. Mặc dù pháp luật nghiêm cấm các hành vi lợi dụng việc tặng quà để trục lợi hoặc hối lộ, nhưng vẫn có những "khoảng mở" nhân văn dành cho các mối quan hệ tình cảm thuần túy. Vậy, cán bộ công chức được nhận quà trong những trường hợp nào mà không vi phạm pháp luật?

1. Căn cứ pháp lý về việc nhận quà của cán bộ, công chức năm 2019

Tại thời điểm đầu năm 2019, việc quản lý quà tặng đối với người có chức vụ, quyền hạn chủ yếu được điều chỉnh bởi Quyết định 64/2007/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành Quy chế về việc tặng quà, nhận quà và nộp lại quà tặng. Bên cạnh đó, Luật Phòng, chống tham nhũng 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2012) cũng đặt ra những nguyên tắc khắt khe để ngăn ngừa tham nhũng thông qua hình thức quà biếu.

Theo quy định tại khoản 1 Điều 11 Quyết định 64/2007/QĐ-TTg, cán bộ, công chức, viên chức được phép nhận quà trong 03 trường hợp cụ thể sau đây:

Trường hợp 1: Quà tặng từ họ hàng, người thân trong gia đình

Đây là trường hợp phổ biến nhất dựa trên quan hệ huyết thống và tình cảm gia đình. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là những người thân này không có mối quan hệ về lợi ích liên quan đến công việc, chức vụ của cán bộ đó. Ví dụ, một công chức nhận quà mừng thọ từ chú bác ruột ở quê là hoàn toàn hợp lệ.

Trường hợp 2: Quà tặng từ cá nhân, đơn vị không liên quan đến công việc

Pháp luật cho phép cán bộ nhận quà từ các cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân khác nếu việc tặng quà này mang tính chất xã giao thông thường và không liên quan đến nhiệm vụ, công vụ mà cán bộ đó đang đảm nhiệm. Điều này nhằm đảm bảo tính khách quan và công tâm trong thực thi pháp luật.

Trường hợp 3: Quà tặng dưới 500.000 đồng trong các dịp đặc biệt

Đây là quy định mang tính định lượng rõ nét nhất. Cán bộ được nhận quà có giá trị dưới 500.000 đồng trong các trường hợp:

• Bị ốm đau, tai nạn;
• Nhân dịp hiếu, hỷ (đám cưới, đám tang);
• Dịp lễ, Tết truyền thống.

Quan trọng nhất, việc tặng quà này cũng phải đảm bảo không liên quan đến mục đích trục lợi hay giải quyết công việc của người tặng.

Trích dẫn Điều 11 Quyết định 64/2007/QĐ-TTg:
"Cán bộ, công chức, viên chức được nhận quà tặng trong các trường hợp sau đây:
1. Quà tặng từ họ hàng, người thân trong gia đình mà những người này không có mối quan hệ về lợi ích liên quan đến công việc của cán bộ, công chức, viên chức;
2. Quà tặng từ những cơ quan, đơn vị, cá nhân khác không liên quan đến công việc của cán bộ, công chức, viên chức;
3. Quà tặng có giá trị dưới 500.000 đồng tặng cho cán bộ, công chức, viên chức bị ốm đau, tai nạn hoặc nhân dịp hiếu, hỷ, lễ, tết truyền thống mà việc tặng quà này không liên quan đến công việc của cán bộ, công chức, viên chức."

2. Nghĩa vụ kê khai và báo cáo quà tặng

Mặc dù được phép nhận trong 3 trường hợp nêu trên mà không cần báo cáo ngay với cơ quan, nhưng cán bộ vẫn phải tuân thủ các quy định về minh bạch tài sản. Theo Điều 40 Luật Phòng, chống tham nhũng 2005, nếu pháp luật yêu cầu kê khai thu nhập, cán bộ phải thực hiện trung thực và đầy đủ các khoản quà tặng có giá trị lớn theo quy định.

Đối với những món quà không thuộc trường hợp được phép nhận, cán bộ có trách nhiệm từ chối. Trong trường hợp không thể từ chối được (ví dụ quà gửi qua bưu điện hoặc để lại tại nhà), cán bộ phải báo cáo và nộp lại quà tặng cho cơ quan, đơn vị mình trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận được quà.

3. Rủi ro hình sự: Khi quà biếu trở thành "hối lộ"

Ranh giới giữa quà tặng và hối lộ đôi khi rất mong manh. Cán bộ cần đặc biệt lưu ý quy định tại Điều 354 Bộ luật Hình sự 2015 về tội Nhận hối lộ.

Theo đó, nếu cán bộ lợi dụng chức vụ để nhận tiền, tài sản có giá trị từ 02 triệu đồng trở lên (hoặc dưới 02 triệu đồng nhưng đã bị xử lý kỷ luật hoặc có tiền án về tham nhũng) để làm hoặc không làm một việc vì lợi ích của người đưa quà, thì sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Hình phạt cho tội danh này rất nghiêm khắc, thấp nhất là từ 02 năm tù và cao nhất có thể lên đến mức tử hình đối với các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng. Do đó, việc hiểu rõ các quy định về quà tặng không chỉ là tuân thủ đạo đức công vụ mà còn là cách tự bảo vệ bản thân trước những cạm bẫy pháp lý.

Lời khuyên pháp lý: Trong dịp Tết 2019, cán bộ công chức nên đề cao tinh thần "liêm chính", hạn chế tối đa việc nhận quà từ các đối tượng có liên quan đến lĩnh vực mình quản lý để tránh những hiểu lầm không đáng có và đảm bảo môi trường công vụ trong sạch.

Bài viết được thực hiện dựa trên các quy định pháp luật có hiệu lực tại thời điểm tháng 01/2019.

Lan Vũ