Việc bảo hộ giống cây trồng là quyền lợi hợp pháp của chủ sở hữu, nhằm khuyến khích hoạt động nghiên cứu và chọn tạo giống mới. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt vì lợi ích công cộng hoặc an ninh lương thực, Nhà nước có quyền yêu cầu bắt buộc chuyển giao quyền sử dụng giống cây trồng mà không cần sự đồng ý của chủ bằng bảo hộ.

Căn cứ bắt buộc chuyển giao quyền sử dụng giống cây trồng

Theo quy định tại Điều 195 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022), quyền sử dụng giống cây trồng được chuyển giao cho tổ chức, cá nhân khác theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong các trường hợp sau:

• Mục đích công cộng và phi thương mại: Phục vụ nhu cầu quốc phòng, an ninh, an ninh lương thực và dinh dưỡng cho Nhân dân hoặc đáp ứng các nhu cầu cấp thiết của xã hội như khắc phục thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh, ô nhiễm môi trường trên diện rộng.
• Không đạt được thỏa thuận thương mại: Người có nhu cầu và năng lực sử dụng giống cây trồng không đạt được thoả thuận với người nắm độc quyền về việc ký kết hợp đồng sử dụng giống cây trồng mặc dù trong một thời gian hợp lý (thường là 12 tháng) đã cố gắng thương lượng với mức giá và các điều kiện thỏa đáng.
• Hành vi hạn chế cạnh tranh: Người nắm độc quyền sử dụng giống cây trồng thực hiện hành vi hạn chế cạnh tranh bị cấm theo quy định của pháp luật về cạnh tranh.

"Việc sử dụng giống cây trồng nhằm mục đích công cộng, phi thương mại, phục vụ nhu cầu quốc phòng, an ninh, an ninh lương thực và dinh dưỡng cho Nhân dân hoặc đáp ứng các nhu cầu cấp thiết của xã hội..." - Trích khoản 1 Điều 195 Luật Sở hữu trí tuệ.

Điều kiện thực hiện việc chuyển giao bắt buộc

Quyền sử dụng giống cây trồng được chuyển giao theo quyết định bắt buộc phải tuân thủ các điều kiện nghiêm ngặt quy định tại khoản 3 Điều 195 Luật Sở hữu trí tuệ:

1. Tính phi độc quyền: Quyền sử dụng được chuyển giao không phải là quyền độc quyền.
2. Giới hạn phạm vi và thời hạn: Chỉ được giới hạn trong phạm vi và thời hạn đủ để đáp ứng mục đích chuyển giao và chủ yếu để cung cấp cho thị trường trong nước.
3. Hạn chế chuyển nhượng: Người được chuyển giao không được chuyển nhượng quyền đó cho người khác, trừ trường hợp chuyển nhượng cùng với cơ sở kinh doanh của mình.
4. Nghĩa vụ đền bù: Người được chuyển giao phải đền bù thoả đáng cho người nắm độc quyền tùy thuộc vào giá trị kinh tế của quyền sử dụng đó, phù hợp với khung giá đền bù do Chính phủ quy định.

Thủ tục và trình tự thực hiện theo Nghị định 79/2023/NĐ-CP

Trình tự, thủ tục chuyển giao bắt buộc được quy định chi tiết tại Điều 23 Nghị định 79/2023/NĐ-CP. Theo đó, tổ chức, cá nhân có nhu cầu nộp hồ sơ đến Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Thành phần hồ sơ bao gồm:

• Đơn yêu cầu bắt buộc chuyển giao quyền sử dụng giống cây trồng (Mẫu số 19).
• Báo cáo năng lực tài chính (Mẫu số 20).
• Tài liệu chứng minh yêu cầu chuyển giao là có căn cứ xác đáng.
• Văn bản ủy quyền (nếu nộp qua đại diện).

Quy trình giải quyết:

Đối với trường hợp phục vụ mục đích công cộng, trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận đủ hồ sơ, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn sẽ thẩm định và ban hành quyết định. Đối với các trường hợp khác, quy trình có thể kéo dài hơn do cần thông báo và xem xét ý kiến phản đối của người nắm độc quyền sử dụng giống cây trồng.

Quyền lợi của chủ bằng bảo hộ

Mặc dù bị bắt buộc chuyển giao, chủ bằng bảo hộ vẫn được đảm bảo các quyền lợi nhất định theo Điều 197 Luật Sở hữu trí tuệ:

• Nhận đền bù tương ứng với giá trị kinh tế của quyền sử dụng.
• Yêu cầu sửa đổi, đình chỉ hoặc hủy bỏ hiệu lực của việc chuyển giao bắt buộc khi các căn cứ dẫn đến việc chuyển giao đó không còn tồn tại.

Việc nắm vững các quy định về bắt buộc chuyển giao quyền sử dụng giống cây trồng giúp các doanh nghiệp nông nghiệp chủ động hơn trong việc tiếp cận các nguồn giống quý phục vụ sản xuất, đồng thời đảm bảo tuân thủ đúng các quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ.