Trong hoạt động vận tải, không ít trường hợp tài xế rơi vào tình huống trớ trêu khi khách hàng ký gửi hoặc mang theo hành lý chứa hàng cấm mà bản thân người lái xe không hề hay biết. Đặc biệt, với những mặt hàng nhạy cảm như bộ phận động vật hoang dã, ranh giới giữa việc thực thi công việc và vi phạm pháp luật hình sự trở nên vô cùng mong manh. Bài viết dưới đây sẽ phân tích sâu về khía cạnh pháp lý đối với hành vi vận chuyển động vật quý hiếm trong bối cảnh vô ý, giúp bạn đọc có cái nhìn rõ nét để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình.

Động vật nguy cấp, quý, hiếm: Danh mục bảo vệ nghiêm ngặt theo quy định hiện hành

Trước hết, cần xác định tính chất của tang vật trong vụ việc. Theo quy định tại Nghị định 64/2019/NĐ-CP (sửa đổi Điều 7 Nghị định 160/2013/NĐ-CP), tay gấu và tê tê là những bộ phận, cá thể thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ. Việc xâm hại, tàng trữ hay vận chuyển trái phép các loài này đều bị kiểm soát gắt gao bởi hệ thống pháp luật Việt Nam.

Tại thời điểm tháng 06/2021, tội danh liên quan đến hành vi này được điều chỉnh bởi Điều 244 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Cụ thể:

Điều 244. Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm
1. Người nào vi phạm quy định về bảo vệ động vật thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ hoặc Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm nhóm IB hoặc Phụ lục I Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp, thì bị phạt tiền từ 500.000.000 đồng đến 2.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm đối với một trong các hành vi sau đây:
...
b) Tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép cá thể, bộ phận cơ thể không thể tách rời sự sống hoặc sản phẩm của động vật quy định tại điểm a khoản này;

Yếu tố "Lỗi" - Chìa khóa quyết định trách nhiệm hình sự của tài xế

Một nguyên tắc bất di bất dịch trong pháp luật hình sự Việt Nam là để truy cứu trách nhiệm một cá nhân, hành vi của họ phải thỏa mãn đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm, trong đó quan trọng nhất là mặt chủ quan (lỗi). Đối với tội danh quy định tại Điều 244, người phạm tội phải thực hiện hành vi với lỗi cố ý.

Dựa trên tinh thần của Bộ luật Hình sự 2015, lỗi cố ý được hiểu là người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả và mong muốn hoặc có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra. Trong tình huống tài xế vận chuyển khách và hành lý mà không hề biết bên trong có chứa tay gấu hay tê tê do khách hàng cất giấu tinh vi, thì hành vi vận chuyển này được coi là vô tình (không có lỗi).

Vì không có sự tiếp nhận ý chí về việc vận chuyển hàng cấm, tài xế không thỏa mãn dấu hiệu về mặt chủ quan của tội phạm. Do đó, cơ quan chức năng không có căn cứ để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người lái xe trong trường hợp này. Đây là điểm mấu chốt để các tài xế bình tĩnh phối hợp điều tra và chứng minh sự trong sạch của mình.

Số phận chiếc xe ô tô: Có bị coi là vật chứng và bị tịch thu?

Khi một vụ án hình sự được khởi tố, việc tạm giữ phương tiện vận chuyển là thủ tục thường thấy để xác định xem đó có phải là công cụ, phương tiện dùng vào việc phạm tội hay không. Tuy nhiên, khi đã xác định tài xế không có lỗi và không phạm tội, chiếc xe ô tô sẽ không bị coi là vật chứng của vụ án theo nghĩa là phương tiện do người phạm tội sử dụng để thực hiện hành vi phạm tội.

Theo quy định tại khoản 3 Điều 106 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 về xử lý vật chứng:

3. Trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, cơ quan, người có thẩm quyền quy định tại khoản 1 Điều này có quyền:
a) Trả lại ngay tài sản đã thu giữ, tạm giữ nhưng không phải là vật chứng cho chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp tài sản đó;

Như vậy, tài xế hoàn toàn có quyền nhận lại phương tiện của mình ngay trong giai đoạn điều tra nếu chứng minh được mình là chủ sở hữu hợp pháp và không liên quan đến hành vi phạm tội của khách hàng.

Lời khuyên pháp lý để bảo vệ bản thân trước những rủi ro "trên trời rơi xuống"

Để tránh rơi vào những rắc rối pháp lý không đáng có, các tài xế và đơn vị vận chuyển cần lưu ý một số điểm sau:

• Kiểm tra hành lý: Luôn có quyền yêu cầu khách hàng cho biết sơ bộ về nội dung hàng hóa ký gửi hoặc mang theo, đặc biệt là với những kiện hàng có mùi lạ hoặc hình thù nghi vấn.
• Hợp đồng vận chuyển: Nên có các cam kết rõ ràng về việc không vận chuyển hàng cấm trong các thỏa thuận dân sự hoặc biên nhận vận chuyển.
• Phối hợp với cơ quan chức năng: Khi xảy ra sự việc, cần thành khẩn khai báo, cung cấp các bằng chứng chứng minh mình chỉ thực hiện dịch vụ vận chuyển thông thường (như lịch sử cuộc gọi đặt xe, tin nhắn thỏa thuận giá cước...).
• Làm đơn đề nghị: Để nhận lại xe, hãy soạn đơn gửi Cơ quan điều tra đang thụ lý vụ án, trình bày rõ diễn biến sự việc và đính kèm giấy tờ chứng minh quyền sở hữu xe (Đăng ký xe, hợp đồng mua bán...).

Việc hiểu rõ quy định tại Bộ luật Hình sự 2015 và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 là lá chắn vững chắc nhất giúp bạn tự bảo vệ mình trước những tình huống pháp lý phức tạp.