Trong thực tế đời sống, đặc biệt là tại các vùng nông thôn Việt Nam, việc giao dịch chuyển nhượng quyền sử dụng đất thường dựa trên các đơn vị đo lường truyền thống như "sào", "mẫu", "thước". Tuy nhiên, diện tích của một "sào" lại có sự khác biệt rõ rệt giữa các vùng miền (sào Bắc Bộ, sào Trung Bộ và sào Nam Bộ). Khi phát sinh tranh chấp mà hợp đồng không ghi rõ diện tích quy đổi ra mét vuông (m2), Tòa án sẽ căn cứ vào đâu để phân xử? Đây là một tình huống pháp lý điển hình về việc áp dụng tập quán trong tố tụng dân sự.

Nguyên tắc giải quyết vụ việc dân sự khi chưa có điều luật áp dụng

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng. Trong bối cảnh thời điểm tháng 10/2021, việc xem xét và quyết định các tranh chấp này được thực hiện nghiêm ngặt theo quy định tại Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Cụ thể:

"Điều 45. Nguyên tắc giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp chưa có điều luật để áp dụng
1. Việc áp dụng tập quán được thực hiện như sau:
Tòa án áp dụng tập quán để giải quyết vụ việc dân sự trong trường hợp các bên không có thỏa thuận và pháp luật không quy định. Tập quán không được trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự quy định tại Điều 3 của Bộ luật dân sự.
Khi yêu cầu Tòa án giải quyết vụ việc dân sự, đương sự có quyền viện dẫn tập quán để yêu cầu Tòa án xem xét áp dụng.
Tòa án có trách nhiệm xác định giá trị áp dụng của tập quán bảo đảm đúng quy định tại Điều 5 của Bộ luật dân sự.
Trường hợp các đương sự viện dẫn các tập quán khác nhau thì tập quán có giá trị áp dụng là tập quán được thừa nhận tại nơi phát sinh vụ việc dân sự."

Điều kiện để một tập quán được Tòa án thừa nhận

Không phải mọi thói quen hay cách hiểu địa phương đều được coi là tập quán pháp lý. Để được áp dụng, tập quán đó phải thỏa mãn các điều kiện quy định tại Điều 5 Bộ luật dân sự 2015. Theo đó, tập quán là quy tắc xử sự có nội dung rõ ràng để xác định quyền, nghĩa vụ của cá nhân, pháp nhân trong quan hệ dân sự cụ thể, được hình thành và lặp đi lặp lại nhiều lần trong một thời gian dài, được thừa nhận và áp dụng rộng rãi trong một vùng, miền, dân tộc, cộng đồng dân cư hoặc trong một lĩnh vực dân sự.

Đặc biệt, tập quán đó tuyệt đối không được trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự quy định tại Điều 3 Bộ luật dân sự 2015, chẳng hạn như nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận; nguyên tắc bình đẳng; nguyên tắc thiện chí, trung thực...

Xử lý tình huống đương sự viện dẫn các tập quán khác nhau

Trong vụ việc cụ thể liên quan đến đơn vị đo lường "sào", nếu một bên cho rằng 1 sào là 360m2 (theo tập quán Bắc Bộ) nhưng đất tranh chấp lại nằm ở khu vực Nam Bộ (nơi 1 sào thường được hiểu là 1.000m2), thì Tòa án sẽ giải quyết như thế nào?

Căn cứ vào khoản 1 Điều 45 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, quy tắc ưu tiên được xác lập như sau:

• Ưu tiên thỏa thuận: Nếu các bên có thỏa thuận về việc áp dụng tập quán nào thì áp dụng tập quán đó.
• Ưu tiên nơi phát sinh vụ việc: Trường hợp các đương sự viện dẫn các tập quán khác nhau và không thỏa thuận được, thì tập quán có giá trị áp dụng là tập quán được thừa nhận tại nơi phát sinh vụ việc dân sự.

Như vậy, nếu thửa đất tranh chấp tọa lạc tại khu vực Nam Bộ, Hội đồng xét xử có đầy đủ căn cứ pháp lý để chấp thuận viện dẫn về tập quán của nơi có đất (tức là sào Nam Bộ tương đương 1.000m2) để xác định diện tích thực tế trong hợp đồng chuyển nhượng.

Lời khuyên pháp lý để tránh tranh chấp

Dù pháp luật có cơ chế giải quyết dựa trên tập quán, nhưng việc áp dụng tập quán luôn tiềm ẩn rủi ro do tính chất địa phương và khó khăn trong việc chứng minh giá trị áp dụng. Để bảo vệ quyền lợi tối ưu, khi xác lập các giao dịch dân sự liên quan đến đất đai, các bên nên:

1. Quy đổi rõ ràng các đơn vị đo lường tập quán ra đơn vị đo lường chuẩn quốc tế (mét vuông - m2) trong văn bản hợp đồng.
2. Ghi rõ địa chỉ, ranh giới thửa đất và đính kèm bản vẽ sơ đồ diện tích nếu có thể.
3. Thực hiện công chứng, chứng thực hợp đồng tại cơ quan có thẩm quyền để đảm bảo tính pháp lý cao nhất.

Việc hiểu rõ các nguyên tắc áp dụng tập quán không chỉ giúp các bên tự bảo vệ mình khi có tranh chấp mà còn giúp quá trình tố tụng tại Tòa án diễn ra nhanh chóng, chính xác, bảo đảm công bằng và lẽ phải.