Trong đời sống dân sự, việc một cá nhân biệt tích không rõ tin tức trong một thời gian dài gây ra nhiều khó khăn cho người thân trong việc giải quyết các quan hệ về tài sản, hôn nhân và thừa kế. Để bảo vệ quyền lợi của những người liên quan, Bộ luật Dân sự 2015 đã quy định cụ thể các điều kiện và trình tự để Tòa án tuyên bố một người mất tích hoặc đã chết.

1. Điều kiện để Tòa án tuyên bố một người mất tích

Tuyên bố mất tích là một quyết định pháp lý quan trọng của Tòa án, làm căn cứ để giải quyết các vấn đề như quản lý tài sản của người vắng mặt hoặc là điều kiện để vợ/chồng của người đó được ly hôn. Theo quy định tại Điều 68, các điều kiện cần thiết bao gồm:

• Thời gian biệt tích: Người đó phải biệt tích 02 năm liền trở lên.
• Biện pháp tìm kiếm: Đã áp dụng đầy đủ các biện pháp thông báo, tìm kiếm theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự nhưng vẫn không có tin tức xác thực về việc người đó còn sống hay đã chết.
• Yêu cầu của người có quyền lợi: Tòa án chỉ ra quyết định khi có yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan.

Về cách tính thời hạn 02 năm, pháp luật quy định rất chi tiết tại khoản 1 Điều 68 như sau:

"Thời hạn 02 năm được tính từ ngày biết được tin tức cuối cùng về người đó; nếu không xác định được ngày có tin tức cuối cùng thì thời hạn này được tính từ ngày đầu tiên của tháng tiếp theo tháng có tin tức cuối cùng; nếu không xác định được ngày, tháng có tin tức cuối cùng thì thời hạn này được tính từ ngày đầu tiên của năm tiếp theo năm có tin tức cuối cùng."

2. Các trường hợp tuyên bố một người đã chết

Việc tuyên bố một người đã chết có hệ quả pháp lý mạnh mẽ hơn, tương đương với cái chết tự nhiên, làm chấm dứt các quan hệ nhân thân và mở ra quá trình thừa kế. Điều 71 quy định 04 trường hợp Tòa án có thể tuyên bố một người đã chết:

Trường hợp 1: Sau khi đã có quyết định tuyên bố mất tích

Sau 03 năm, kể từ ngày quyết định tuyên bố mất tích của Tòa án có hiệu lực pháp luật mà vẫn không có tin tức xác thực là còn sống.

Trường hợp 2: Biệt tích trong chiến tranh

Người biệt tích trong chiến tranh sau 05 năm, kể từ ngày chiến tranh kết thúc mà vẫn không có tin tức xác thực là còn sống.

Trường hợp 3: Bị tai nạn, thảm họa, thiên tai

Người bị tai nạn hoặc thảm họa, thiên tai mà sau 02 năm, kể từ ngày tai nạn hoặc thảm hoạ, thiên tai đó chấm dứt vẫn không có tin tức xác thực là còn sống, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Trường hợp 4: Biệt tích trong điều kiện bình thường

Người biệt tích 05 năm liền trở lên và không có tin tức xác thực là còn sống; thời hạn này được tính theo quy định tại khoản 1 Điều 68 của Bộ luật này.

3. Hệ quả pháp lý và thủ tục thực hiện

Khi quyết định của Tòa án tuyên bố một người đã chết có hiệu lực pháp luật, các quan hệ về hôn nhân, gia đình và các quan hệ nhân thân khác của người đó được giải quyết như đối với người đã chết. Quan hệ tài sản được giải quyết như đối với người đã chết; di sản của người đó được mở thừa kế theo quy định của pháp luật về thừa kế.

Lời khuyên pháp lý: Để thực hiện thủ tục này, người yêu cầu cần chuẩn bị đơn yêu cầu giải quyết việc dân sự và các tài liệu chứng minh việc biệt tích (như xác nhận của chính quyền địa phương, bằng chứng về việc đã đăng tin tìm kiếm trên các phương tiện thông tin đại chúng). Việc nắm rõ các mốc thời gian là yếu tố then chốt để đơn yêu cầu được Tòa án thụ lý và giải quyết nhanh chóng.