Bảo hiểm xã hội bắt buộc - Quyền lợi hay nghĩa vụ không thể chối từ?

Trong quan hệ lao động, bảo hiểm xã hội (BHXH) không chỉ đơn thuần là một khoản trích nộp từ tiền lương mà còn là trụ cột của hệ thống an sinh xã hội, giúp người lao động ổn định cuộc sống khi gặp rủi ro như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động hay khi về già. Tuy nhiên, thực tế tại thời điểm năm 2019, không ít trường hợp người lao động và người sử dụng lao động tự ý thỏa thuận với nhau về việc không đóng BHXH để người lao động nhận thêm một khoản tiền mặt vào lương hàng tháng.

Câu hỏi đặt ra là: Liệu sự tự nguyện của cả hai bên có làm cho thỏa thuận này trở nên hợp pháp? Câu trả lời từ góc độ pháp lý là hoàn toàn KHÔNG. Pháp luật Việt Nam quy định BHXH bắt buộc là nghĩa vụ của cả người lao động và người sử dụng lao động khi thuộc đối tượng tham gia.

Những đối tượng nào "buộc" phải tham gia BHXH theo Luật Bảo hiểm xã hội 2014?

Căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội 2014, các đối tượng sau đây bắt buộc phải tham gia bảo hiểm xã hội:

"1. Người lao động là công dân Việt Nam thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, bao gồm:

a) Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động xác định thời hạn, hợp đồng lao động theo mùa vụ hoặc theo một công việc nhất định có thời hạn từ đủ 03 tháng đến dưới 12 tháng, kể cả hợp đồng lao động được ký kết giữa người sử dụng lao động với người đại diện theo pháp luật của người dưới 15 tuổi theo quy định của pháp luật về lao động;

b) Người làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ 01 tháng đến dưới 03 tháng;"

Như vậy, chỉ cần ký kết hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên, người lao động đã thuộc diện phải đóng BHXH bắt buộc. Mọi thỏa thuận nhằm né tránh nghĩa vụ này đều bị coi là vi phạm pháp luật.

Thỏa thuận không đóng BHXH: Vô hiệu và trái pháp luật

Theo nguyên tắc của pháp luật lao động, các thỏa thuận giữa các bên không được thấp hơn tiêu chuẩn tối thiểu mà pháp luật quy định. Việc tham gia BHXH là một quy định mang tính cưỡng chế hành chính nhằm bảo đảm an sinh xã hội. Do đó, dù người lao động có viết đơn tự nguyện không tham gia hoặc cam kết không khiếu nại thì thỏa thuận đó vẫn bị coi là vô hiệu.

Khi có thanh tra hoặc xảy ra tranh chấp lao động, cơ quan chức năng sẽ không công nhận thỏa thuận này. Doanh nghiệp vẫn sẽ bị truy thu tiền đóng BHXH cùng với tiền lãi chậm đóng, đồng thời phải chịu các hình thức xử phạt hành chính nghiêm khắc.

Mức xử phạt đối với hành vi trốn đóng, thỏa thuận không đóng BHXH

Tại thời điểm tháng 11/2019, các hành vi vi phạm về đóng BHXH bắt buộc được xử lý theo quy định tại Nghị định 95/2013/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 88/2015/NĐ-CP). Cụ thể:

• Đối với người lao động: Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng đối với hành vi thỏa thuận với người sử dụng lao động không tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp.
• Đối với người sử dụng lao động:
  • Phạt tiền từ 12% đến 15% tổng số tiền phải đóng BHXH bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp tại thời điểm lập biên bản vi phạm hành chính nhưng tối đa không quá 75.000.000 đồng đối với hành vi chậm đóng, đóng không đúng mức quy định hoặc đóng không đủ số người thuộc diện tham gia.
  • Phạt tiền từ 18% đến 20% tổng số tiền phải đóng BHXH bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp tại thời điểm lập biên bản vi phạm hành chính nhưng tối đa không quá 75.000.000 đồng đối với hành vi trốn đóng BHXH bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp.

Ngoài việc bị phạt tiền, người sử dụng lao động còn buộc phải nộp đủ số tiền BHXH chậm đóng, trốn đóng và nộp số tiền lãi tính trên số tiền chậm đóng, trốn đóng theo mức lãi suất quy định.

Lời khuyên pháp lý để bảo vệ quyền lợi bền vững

Người lao động không nên vì cái lợi trước mắt là một khoản tiền nhỏ cộng vào lương mà từ bỏ quyền lợi BHXH. Khi không tham gia BHXH, bạn sẽ mất đi các chế độ thai sản, ốm đau, đặc biệt là mất đi cơ hội hưởng lương hưu khi về già – khoản thu nhập quan trọng nhất khi không còn khả năng lao động.

Đối với doanh nghiệp, việc tuân thủ pháp luật BHXH không chỉ giúp tránh được các khoản phạt nặng mà còn xây dựng uy tín, sự gắn kết của người lao động, giúp doanh nghiệp phát triển bền vững và tránh được các rủi ro pháp lý không đáng có.