Trong giai đoạn tháng 09/2021, khi cả nước đang nỗ lực ứng phó với dịch bệnh, các đối tượng tội phạm đã lợi dụng tình hình để thực hiện nhiều hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản với thủ đoạn hết sức tinh vi. Việc hiểu rõ ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự là vô cùng quan trọng để người dân bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Hội đồng xét xử làm việc tại một phiên tòa hình sự trong bối cảnh dịch bệnh năm 2021 (ảnh minh họa)

Bản chất pháp lý của hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được đặc trưng bởi hai yếu tố then chốt: thủ đoạn gian dối và mục đích chiếm đoạt. Thủ đoạn gian dối phải xuất hiện trước thời điểm chuyển giao tài sản, nhằm tạo niềm tin sai lệch cho chủ sở hữu, khiến họ tự nguyện giao tài sản cho kẻ phạm tội.

Vào thời điểm cuối năm 2021, các hình thức lừa đảo phổ biến bao gồm:

• Lừa đảo qua mạng xã hội: Hack tài khoản Facebook, Zalo để mượn tiền người thân, bạn bè.
• Giả danh cơ quan tư pháp: Gọi điện thông báo nạn nhân liên quan đến đường dây ma túy hoặc rửa tiền, yêu cầu chuyển tiền vào "tài khoản an toàn" để kiểm tra.
• Kêu gọi đầu tư ảo: Cam kết lợi nhuận cực cao từ các sàn giao dịch ngoại hối, tiền ảo không được pháp luật thừa nhận.

Định mức tiền bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 174 BLHS

Theo quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (được sửa đổi bởi Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2017), ngưỡng định lượng để khởi tố vụ án hình sự về tội danh này là từ 2.000.000 đồng trở lên.

Nhiều người dân sập bẫy lừa đảo qua điện thoại với số tiền lớn (ảnh minh họa)

Tuy nhiên, pháp luật cũng quy định các trường hợp ngoại lệ. Nếu giá trị tài sản chiếm đoạt dưới 2.000.000 đồng, người vi phạm vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu thuộc một trong các điều kiện sau:

• Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản mà còn vi phạm;
• Đã bị kết án về tội này hoặc về một trong các tội xâm phạm sở hữu quy định tại các điều 168, 169, 170, 171, 172, 173, 175 và 290 của Bộ luật Hình sự 2015, chưa được xóa án tích;
• Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội;
• Tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại và gia đình họ.

Chi tiết các khung hình phạt đối với tội lừa đảo

Tùy vào tính chất, mức độ và giá trị tài sản chiếm đoạt, người phạm tội có thể đối mặt với các khung hình phạt sau:

Khung 1: Cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù đến 03 năm

Áp dụng cho trường hợp chiếm đoạt tài sản từ 2 triệu đến dưới 50 triệu đồng hoặc dưới 2 triệu nhưng thuộc các trường hợp đặc biệt nêu trên.

Khung 2: Phạt tù từ 02 năm đến 07 năm

Áp dụng khi phạm tội có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, dùng thủ đoạn xảo quyệt hoặc chiếm đoạt tài sản trị giá từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng.

Khung 3: Phạt tù từ 07 năm đến 15 năm

Áp dụng khi chiếm đoạt tài sản trị giá từ 200 triệu đến dưới 500 triệu đồng hoặc lợi dụng thiên tai, dịch bệnh (đây là tình tiết tăng nặng rất đáng chú ý trong bối cảnh năm 2021).

Khung 4: Phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân

Áp dụng khi giá trị tài sản chiếm đoạt từ 500 triệu đồng trở lên hoặc lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp.

Xử phạt hành chính khi chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm

Trong trường hợp hành vi lừa đảo chưa đạt ngưỡng 2 triệu đồng và không thuộc các tình tiết đặc biệt để khởi tố hình sự, người vi phạm sẽ bị xử lý theo quy định hành chính. Cụ thể, tại điểm c khoản 1 Điều 15 Nghị định 167/2013/NĐ-CP, mức phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng sẽ được áp dụng đối với hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản.

Hướng dẫn quy trình tố giác tội phạm lừa đảo

Để bảo vệ quyền lợi và hỗ trợ cơ quan chức năng điều tra, người bị hại cần thực hiện đúng quy trình theo Điều 145 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015:

1. Lưu trữ bằng chứng: Chụp ảnh màn hình tin nhắn, ghi âm cuộc gọi, sao kê ngân hàng thể hiện việc chuyển tiền.
2. Làm đơn tố giác: Gửi đơn kèm theo chứng cứ đến Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện nơi xảy ra sự việc hoặc nơi người bị hại cư trú.
3. Phối hợp điều tra: Cung cấp thông tin trung thực và kịp thời khi có yêu cầu từ cơ quan chức năng.

Trích dẫn Điều 145 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015:

1. Mọi tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố phải được tiếp nhận đầy đủ, giải quyết kịp thời. Cơ quan, tổ chức có trách nhiệm tiếp nhận không được từ chối tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố.

Việc nắm vững các quy định pháp luật không chỉ giúp chúng ta cảnh giác trước các thủ đoạn lừa đảo mà còn là vũ khí sắc bén để đấu tranh với tội phạm, góp phần giữ gìn trật tự an toàn xã hội.