Trong thực tế thị trường lao động hiện nay, không hiếm trường hợp người lao động nhận mức lương thực tế lên đến 20-30 triệu đồng nhưng trên sổ bảo hiểm, mức lương đóng chỉ vỏn vẹn ở mức tối thiểu vùng. Điều này đặt ra một dấu hỏi lớn: Liệu doanh nghiệp đang làm sai hay đây là một kẽ hở pháp lý được phép tận dụng?

Tiền lương đóng BHXH được xác định như thế nào?

Theo quy định tại Thông tư 06/2021/TT-BLĐTBXH, tiền lương tháng đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc không phải là toàn bộ thu nhập của người lao động mà bao gồm các khoản cụ thể sau:

• Mức lương: Ghi trong hợp đồng lao động.
• Phụ cấp lương: Các khoản bù đắp yếu tố về điều kiện lao động, tính chất phức tạp của công việc, điều kiện sinh hoạt...
• Các khoản bổ sung khác: Các khoản tiền cụ thể được thỏa thuận và trả thường xuyên trong mỗi kỳ trả lương.

Tuy nhiên, pháp luật cũng loại trừ một số khoản thu nhập không phải tính đóng BHXH như: tiền thưởng (theo kết quả kinh doanh), tiền ăn giữa ca, các khoản hỗ trợ xăng xe, điện thoại, nhà ở, tiền giữ trẻ... Đây chính là "vùng xám" mà nhiều doanh nghiệp sử dụng để cơ cấu lại thu nhập cho nhân viên nhằm giảm bớt gánh nặng chi phí bảo hiểm.

Đóng BHXH thấp hơn lương thực tế: Có phải là hành vi trái luật?

Câu trả lời là: Không hẳn là trái luật, nếu doanh nghiệp thực hiện đúng các quy định về phân tách các khoản thu nhập. Có hai trường hợp phổ biến dẫn đến việc mức đóng BHXH thấp hơn lương thực tế:

1. Thu nhập bao gồm nhiều khoản trợ cấp không tính đóng BHXH

Nếu tổng thu nhập của bạn là 20 triệu đồng, nhưng trong đó mức lương chính chỉ là 10 triệu, còn lại 10 triệu là các khoản hỗ trợ xăng xe, điện thoại, thưởng doanh số... thì doanh nghiệp chỉ cần đóng BHXH trên mức 10 triệu đồng. Điều này hoàn toàn phù hợp với quy định hiện hành.

2. Mức lương thực tế vượt trần quy định

Theo quy định tại khoản 3 Điều 89 Luật Bảo hiểm xã hội 2014, mức tiền lương tháng đóng BHXH tối đa chỉ bằng 20 lần mức lương cơ sở.

"3. Tiền lương tháng đóng bảo hiểm xã hội cao hơn 20 lần mức lương cơ sở thì tiền lương tháng đóng bảo hiểm xã hội bằng 20 lần mức lương cơ sở."

Do đó, với những nhân sự cấp cao có mức lương hàng trăm triệu đồng, việc họ chỉ đóng BHXH trên mức trần là hoàn toàn đúng luật.

Rủi ro và mức phạt khi doanh nghiệp cố tình đóng sai mức quy định

Dù việc "tối ưu" là được phép, nhưng nếu doanh nghiệp cố tình kê khai sai lệch các khoản lương đã thỏa thuận trong hợp đồng để trốn đóng bảo hiểm, họ sẽ phải đối mặt với chế tài nghiêm khắc. Theo Nghị định 12/2022/NĐ-CP, hành vi đóng BHXH không đúng mức quy định sẽ bị xử phạt như sau:

Theo điểm b khoản 5 Điều 39 Nghị định 12/2022/NĐ-CP:

"5. Phạt tiền từ 12% đến 15% tổng số tiền phải đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp tại thời điểm lập biên bản vi phạm hành chính nhưng tối đa không quá 75.000.000 đồng đối với người sử dụng lao động có một trong các hành vi sau: ... b) Đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp không đúng mức quy định mà không phải là trốn đóng;"

Đối với tổ chức, mức phạt này sẽ tăng gấp đôi, dao động từ 24% đến 30% tổng số tiền chậm đóng. Ngoài việc nộp phạt, doanh nghiệp còn buộc phải truy nộp toàn bộ số tiền BHXH còn thiếu và tiền lãi chậm đóng theo quy định của pháp luật.

Lời khuyên cho người lao động: Việc đóng BHXH thấp giúp bạn có thêm thu nhập khả dụng hàng tháng, nhưng sẽ làm giảm đáng kể các quyền lợi về ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và đặc biệt là lương hưu sau này. Hãy cân nhắc kỹ và thỏa thuận rõ ràng mức lương đóng BHXH ngay khi ký kết hợp đồng lao động để bảo vệ tương lai của chính mình.