Án treo vốn là một chính sách khoan hồng của pháp luật Việt Nam, tạo cơ hội cho người phạm tội tự cải tạo tại cộng đồng dưới sự giám sát của cơ quan chức năng. Tuy nhiên, nếu người được hưởng sự khoan hồng này lại tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội mới, đặc biệt là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng như giết người, thì thái độ coi thường pháp luật đó sẽ bị trừng trị bằng những bản án nghiêm khắc nhất.

1. Án treo và hệ quả khi phạm tội mới trong thời gian thử thách

Theo quy định tại Điều 1 Nghị quyết 02/2018/NQ-HĐTP, án treo là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện. Điều kiện tiên quyết là người phạm tội phải tuân thủ pháp luật và các nghĩa vụ trong thời gian thử thách.

Khi một người đang hưởng án treo mà lại phạm tội mới, căn cứ theo khoản 5 Điều 65 Bộ luật Hình sự 2015, Tòa án sẽ buộc người đó phải chấp hành hình phạt tù của bản án trước và tổng hợp với hình phạt của bản án mới theo quy định về tổng hợp hình phạt của nhiều bản án.

Điều 65. Án treo
[...]
5. Đối với người được hưởng án treo mà phạm tội mới trong thời gian thử thách thì Tòa án quyết định buộc phải chấp hành hình phạt tù của bản án đã cho hưởng án treo và tổng hợp với hình phạt của bản án mới theo quy định tại Điều 56 của Bộ luật này.

2. Tình tiết tăng nặng: Tái phạm và Tái phạm nguy hiểm

Việc phạm tội trong khi chưa được xóa án tích (đang chấp hành án treo) thường dẫn đến việc áp dụng tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Cụ thể, theo khoản 1 Điều 53 Bộ luật Hình sự 2015, đây được coi là trường hợp tái phạm. Nếu hành vi mới thuộc loại tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, người phạm tội có thể bị coi là tái phạm nguy hiểm.

Hệ quả là khi xét xử tội mới, Tòa án sẽ áp dụng tình tiết tăng nặng quy định tại điểm h khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự 2015: "Tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm". Điều này khiến mức hình phạt đối với tội giết người sẽ bị đẩy lên khung cao hơn.

3. Phân định tội danh: Cố ý gây thương tích dẫn đến chết người hay Giết người?

Trong thực tế, ranh giới giữa hành vi dùng hung khí tấn công dẫn đến tử vong có thể được cấu thành ở hai tội danh khác nhau tùy thuộc vào ý chí chủ quan và hành vi khách quan:

Trường hợp 1: Tội cố ý gây thương tích (Làm chết người)

Nếu người phạm tội chỉ có ý định gây thương tích, không có ý định tước đoạt mạng sống nhưng hậu quả dẫn đến chết người, hành vi này có thể bị xử lý theo điểm a khoản 4 Điều 134 Bộ luật Hình sự 2015.

Điều 134. Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác
[...]
4. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 14 năm:
a) Làm chết người;

Trường hợp 2: Tội giết người

Nếu hành vi tấn công vào các vùng trọng yếu trên cơ thể, thể hiện ý chí tước đoạt mạng sống hoặc bỏ mặc cho hậu quả chết người xảy ra, người phạm tội sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội giết người theo Điều 123 Bộ luật Hình sự 2015. Với tình tiết đang hưởng án treo (tái phạm), mức hình phạt thường rơi vào khoản 1 với khung hình phạt từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình.

Điều 123. Tội giết người
1. Người nào giết người thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình:
[...]
n) Có tính chất côn đồ;
p) Tái phạm nguy hiểm;

4. Các trường hợp ngoại lệ không áp dụng hình phạt tử hình

Dù tội giết người có mức án cao nhất là tử hình, pháp luật Việt Nam vẫn duy trì tính nhân đạo đối với một số đối tượng đặc thù. Theo khoản 2 Điều 40 Bộ luật Hình sự 2015, không áp dụng hình phạt tử hình đối với:

• Người dưới 18 tuổi khi phạm tội;
• Phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi;
• Người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử.

Tóm lại, việc phạm tội giết người trong thời gian thử thách của án treo là một tình tiết cực kỳ bất lợi. Người phạm tội không chỉ mất đi cơ hội cải tạo tại cộng đồng mà còn phải đối mặt với việc tổng hợp hai bản án, thường dẫn đến mức hình phạt tù rất dài, chung thân hoặc thậm chí là loại bỏ vĩnh viễn khỏi đời sống xã hội.