Trong xã hội Việt Nam, hôn nhân không chỉ là chuyện riêng của hai người mà còn là sự gắn kết giữa hai dòng họ. Tuy nhiên, không ít trường hợp cha mẹ vì nhiều lý do khác nhau đã quyết liệt ngăn cản, cấm đoán con cái kết hôn với người mình yêu. Hành vi này dưới góc độ pháp lý không chỉ xâm phạm quyền tự do cá nhân mà còn có thể dẫn đến những hậu quả pháp lý nặng nề cho chính các bậc làm cha, làm mẹ.

1. Quyền tự nguyện kết hôn và giới hạn của sự can thiệp từ cha mẹ

Theo quy định tại Điều 8 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, một trong những điều kiện tiên quyết để kết hôn là việc kết hôn phải do nam và nữ tự nguyện quyết định. Pháp luật tôn trọng quyền tự do lựa chọn bạn đời của mỗi cá nhân khi họ đã đủ tuổi và đủ năng lực hành vi dân sự.

Mặc dù truyền thống Á Đông luôn đề cao sự đồng thuận của cha mẹ trong hôn nhân, nhưng về mặt pháp lý, cha mẹ không có quyền cấm đoán nếu con cái đã đáp ứng đầy đủ các điều kiện kết hôn. khoản 2 Điều 5 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 nghiêm cấm hành vi cản trở kết hôn tự nguyện, tiến bộ.

"Cấm các hành vi sau đây: ... b) Tảo hôn, cưỡng ép kết hôn, lừa dối kết hôn, cản trở kết hôn;"

2. Mức xử phạt hành chính đối với hành vi ngăn cản kết hôn

Nếu cha mẹ sử dụng các biện pháp như hành hạ, ngược đãi, uy hiếp tinh thần, yêu sách của cải hoặc các thủ đoạn khác để ngăn cản con cái kết hôn, họ có thể bị xử phạt vi phạm hành chính. Đây là biện pháp răn đe đầu tiên của pháp luật đối với những hành vi can thiệp quá sâu vào quyền tự do hôn nhân.

Cụ thể, tại điểm đ khoản 1 Điều 59 Nghị định 82/2020/NĐ-CP quy định:

• Phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với hành vi cản trở kết hôn, cưỡng ép kết hôn hoặc cưỡng ép ly hôn bằng cách hành hạ, ngược đãi, uy hiếp tinh thần, yêu sách của cải hoặc bằng thủ đoạn khác.

So với các quy định cũ trước đây, mức phạt này đã tăng lên đáng kể, cho thấy thái độ kiên quyết của Nhà nước trong việc bảo vệ chế độ hôn nhân tự nguyện.

3. Truy cứu trách nhiệm hình sự: Khi sự cấm đoán trở thành tội phạm

Trong những trường hợp nghiêm trọng hơn, hành vi ngăn cản kết hôn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Điều này xảy ra khi người vi phạm đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn tiếp tục vi phạm.

Theo Điều 181 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), tội cưỡng ép kết hôn, ly hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, cản trở ly hôn tự nguyện được quy định như sau:

"Người nào cưỡng ép người khác kết hôn trái với sự tự nguyện của họ, cản trở người khác kết hôn tự nguyện, tiến bộ hoặc cưỡng ép người khác ly hôn trái với sự tự nguyện của họ, cản trở người khác ly hôn tự nguyện bằng cách hành hạ, ngược đãi, uy hiếp tinh thần, yêu sách của cải hoặc bằng thủ đoạn khác, đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, thì bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 03 năm."

Như vậy, ranh giới giữa việc khuyên bảo và vi phạm pháp luật là rất mong manh. Nếu cha mẹ không khéo léo trong cách hành xử, họ hoàn toàn có thể vướng vào vòng lao lý.

4. Con cái có được tự mình đăng ký kết hôn khi bị cha mẹ cấm cản?

Câu trả lời là CÓ. Pháp luật Việt Nam hiện hành không yêu cầu phải có sự đồng ý của cha mẹ trong hồ sơ đăng ký kết hôn đối với người đã đủ tuổi trưởng thành. Quyền kết hôn là quyền nhân thân gắn liền với mỗi cá nhân và không thể chuyển giao.

Để thực hiện thủ tục này, hai bên nam nữ cần chuẩn bị các giấy tờ theo quy định tại Điều 10 Nghị định 123/2015/NĐ-CP, bao gồm:

• Tờ khai đăng ký kết hôn (theo mẫu quy định).
• Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân do UBND cấp xã nơi cư trú cấp.
• Bản chính một trong các giấy tờ tùy thân: Chứng minh nhân dân, Thẻ căn cước công dân hoặc Hộ chiếu còn giá trị sử dụng.

5. Những trường hợp tuyệt đối không được phép kết hôn

Dù có quyền tự do kết hôn, nhưng nam nữ cũng cần lưu ý tránh các trường hợp bị cấm theo khoản 2 Điều 5 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 để đảm bảo hôn nhân hợp pháp:

1. Kết hôn giả tạo: Nhằm mục đích xuất cảnh, nhập cảnh, hưởng ưu đãi... mà không nhằm xây dựng gia đình.
2. Tảo hôn: Kết hôn khi chưa đủ tuổi (Nam dưới 20, Nữ dưới 18).
3. Cưỡng ép, lừa dối kết hôn: Dùng vũ lực hoặc thủ đoạn để ép buộc người khác kết hôn.
4. Vi phạm chế độ một vợ, một chồng: Đang có vợ hoặc chồng mà kết hôn với người khác.
5. Kết hôn giữa những người có quan hệ huyết thống gần: Cùng dòng máu trực hệ, trong phạm vi ba đời.
6. Kết hôn giữa cha mẹ nuôi với con nuôi: Hoặc giữa những người đã từng có quan hệ này.
7. Lợi dụng kết hôn để trục lợi: Mua bán người, bóc lột sức lao động, xâm phạm tình dục.

Hôn nhân là một hành trình dài cần sự thấu hiểu và ủng hộ. Tuy nhiên, khi những mâu thuẫn gia đình không thể giải quyết bằng tình cảm, pháp luật sẽ là công cụ cuối cùng để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mỗi công dân. Các bậc cha mẹ nên cân nhắc kỹ lưỡng để tránh những hậu quả pháp lý đáng tiếc, đồng thời con cái cũng cần nắm vững luật pháp để bảo vệ hạnh phúc của chính mình.