Trong bối cảnh xã hội hiện đại năm 2019, việc các cặp đôi chung sống với nhau như vợ chồng mà chưa hoặc không đăng ký kết hôn (thường gọi là "ăn cơm trước kẻng" hoặc mẹ đơn thân) đã trở nên phổ biến hơn. Tuy nhiên, một trong những nỗi lo lớn nhất của các bậc phụ huynh trong trường hợp này chính là quyền lợi pháp lý của đứa trẻ, đặc biệt là việc đăng ký khai sinh. Liệu con cái sinh ra ngoài giá thú có được cấp giấy khai sinh hay không? Thủ tục thực hiện như thế nào để đảm bảo con có đầy đủ tên cha và mẹ trên giấy tờ?

1. Quyền được khai sinh - Quyền cơ bản không thể tước bỏ của trẻ em

Theo quy định tại Điều 30 Bộ luật Dân sự 2015, quyền được khai sinh là một trong những quyền nhân thân gắn liền với mỗi cá nhân từ khi sinh ra. Pháp luật Việt Nam bảo vệ quyền lợi này một cách tuyệt đối, không phân biệt trẻ em đó được sinh ra trong hay ngoài thời kỳ hôn nhân.

Điều 30. Quyền được khai sinh, khai tử
1. Cá nhân từ khi sinh ra có quyền được khai sinh.
2. Cá nhân chết phải được khai tử.
3. Trẻ em sinh ra mà sống từ hai mươi bốn giờ trở lên mới chết thì phải được khai sinh và khai tử; nếu sống dưới hai mươi bốn giờ thì không phải khai sinh và khai tử, trừ trường hợp cha đẻ, mẹ đẻ có yêu cầu.
4. Việc khai sinh, khai tử do pháp luật về hộ tịch quy định.

Như vậy, mọi trẻ em sinh ra trên lãnh thổ Việt Nam đều có quyền được đăng ký khai sinh để xác định quốc tịch, quê quán và các thông tin hộ tịch cơ bản khác. Việc cha mẹ chưa đăng ký kết hôn hoàn toàn không phải là rào cản pháp lý ngăn cản trẻ được cấp giấy khai sinh.

2. Quan hệ cha, mẹ và con khi không đăng ký kết hôn

Dưới góc độ của Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tại Điều 14 quy định rõ: Nam, nữ có đủ điều kiện kết hôn theo quy định của Luật này chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn thì không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ giữa vợ và chồng. Tuy nhiên, quyền và nghĩa vụ đối với con cái vẫn được đảm bảo.

Cụ thể, Điều 15 của Luật này nhấn mạnh rằng quyền, nghĩa vụ giữa cha mẹ và con trong trường hợp nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn được giải quyết theo quy định của Luật này về quyền, nghĩa vụ của cha mẹ và con. Điều này có nghĩa là đứa trẻ vẫn có quyền được cha mẹ nuôi dưỡng, giáo dục và hưởng các quyền lợi về tài sản, thừa kế như con trong giá thú.

3. Thủ tục đăng ký khai sinh cho con khi cha mẹ chưa kết hôn

Theo quy định tại Điều 15 Luật Hộ tịch 2014, trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày sinh con, cha hoặc mẹ có trách nhiệm đăng ký khai sinh cho con; trường hợp cha, mẹ không thể đi đăng ký khai sinh cho con thì ông hoặc bà hoặc người thân thích khác hoặc cá nhân, tổ chức đang nuôi dưỡng trẻ em có trách nhiệm đăng ký khai sinh cho trẻ em.

Đối với trường hợp cha mẹ chưa đăng ký kết hôn, việc đăng ký khai sinh sẽ được thực hiện theo hướng dẫn tại Điều 15 Nghị định 123/2015/NĐ-CP. Có hai tình huống thường gặp:

Tình huống 1: Chỉ đăng ký khai sinh (Chưa xác định được cha hoặc mẹ)

Nếu tại thời điểm đăng ký khai sinh, người đi đăng ký không yêu cầu nhận cha cho con (hoặc không có đủ bằng chứng chứng minh quan hệ cha con), cán bộ hộ tịch sẽ để trống phần ghi về người cha trong Giấy khai sinh và Sổ hộ tịch. Họ của trẻ, dân tộc, quê quán, quốc tịch được xác định theo họ, dân tộc, quê quán, quốc tịch của người mẹ; phần ghi về cha trong Sổ hộ tịch và Giấy khai sinh để trống.

Tình huống 2: Kết hợp đăng ký khai sinh và nhận cha cho con

Đây là phương án tối ưu để đứa trẻ có đầy đủ tên cha và mẹ trên giấy tờ ngay từ đầu. Theo khoản 3 Điều 15 Nghị định 123/2015/NĐ-CP, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người mẹ thực hiện đăng ký khai sinh cho trẻ em chưa xác định được cha. Trường hợp vào thời điểm đăng ký khai sinh người cha yêu cầu làm thủ tục nhận con thì Ủy ban nhân dân kết hợp giải quyết việc nhận con và đăng ký khai sinh.

4. Hồ sơ cần chuẩn bị để con có tên cả cha và mẹ

Để thực hiện thủ tục kết hợp này vào năm 2019, cha mẹ cần chuẩn bị các giấy tờ sau theo quy định tại Điều 9 Nghị định 123/2015/NĐ-CP:

• Tờ khai: Tờ khai đăng ký khai sinh và Tờ khai đăng ký nhận cha, mẹ, con theo mẫu quy định.
• Giấy chứng sinh: Do cơ sở y tế nơi trẻ sinh ra cấp. Nếu sinh ra ngoài cơ sở y tế thì thay bằng văn bản của người làm chứng xác nhận việc sinh; nếu không có người làm chứng thì phải có giấy cam đoan về việc sinh.
• Chứng cứ chứng minh quan hệ cha con: Đây là điều kiện bắt buộc để ghi tên cha vào giấy khai sinh. Chứng cứ có thể là văn bản xác nhận của cơ quan y tế, cơ quan giám định hoặc cơ quan, tổ chức khác có thẩm quyền về kết quả xét nghiệm ADN. Trường hợp không có văn bản này thì phải có thư từ, phim ảnh, đồ vật, giấy tờ khác chứng minh quan hệ cha con và văn bản cam đoan của cha mẹ về việc trẻ em là con chung của hai người, có ít nhất hai người thân thích của cha, mẹ làm chứng.
• Giấy tờ tùy thân: Bản chính hộ chiếu, chứng minh nhân dân, thẻ căn cước công dân hoặc giấy tờ khác có dán ảnh và thông tin cá nhân do cơ quan có thẩm quyền cấp, còn giá trị sử dụng để chứng minh về nhân thân của người có yêu cầu đăng ký hộ tịch.

Lời khuyên pháp lý: Mặc dù pháp luật cho phép đăng ký khai sinh cho con khi không có đăng ký kết hôn, nhưng để thuận tiện nhất cho các thủ tục hành chính sau này (như nhập hộ khẩu, đi học, bảo hiểm y tế...), các cặp đôi nên sớm hoàn tất thủ tục đăng ký kết hôn nếu đủ điều kiện. Trong trường hợp chưa thể kết hôn, hãy thực hiện thủ tục nhận cha con đồng thời với đăng ký khai sinh để đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho con trẻ.

Bài viết được thực hiện dựa trên các quy định pháp luật có hiệu lực tính đến tháng 02/2019.

Nguyễn Hương