Quyền thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc là gì?

Trong thực tế đời sống, không hiếm trường hợp người lập di chúc vì những lý do cá nhân, mâu thuẫn gia đình hoặc sự thiên vị mà quyết định không để lại tài sản cho những người thân thích ruột thịt. Tuy nhiên, để đảm bảo tính nhân văn và bảo vệ quyền lợi của những người có mối quan hệ huyết thống, hôn nhân mật thiết, pháp luật dân sự Việt Nam đã quy định về chế định "Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc".

Cụ thể, tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ về những đối tượng này. Dù người lập di chúc có muốn hay không, những người này vẫn mặc nhiên được hưởng một phần di sản nhất định, trừ trường hợp họ từ chối nhận di sản hoặc bị tước quyền hưởng di sản theo quy định.

2 nhóm đối tượng "đặc quyền" được hưởng thừa kế dù không có tên trong di chúc

Căn cứ vào khoản 1 Điều 644, có 02 nhóm đối tượng chính được hưởng phần di sản bằng hai phần ba (2/3) suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật:

• Nhóm 1: Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng của người để lại di sản.
• Nhóm 2: Con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động.

Quy định này nhằm bảo đảm đời sống cho những người thân thiết nhất của người quá cố, đặc biệt là những người yếu thế, không có khả năng tự nuôi sống bản thân hoặc có mối quan hệ gắn bó không thể tách rời về mặt pháp lý và tình cảm.

Cách tính suất thừa kế cho người bị "gạch tên"

Để hiểu rõ hơn, chúng ta hãy xem xét một ví dụ thực tế (giả định tại thời điểm tháng 12/2024):

Ông X và bà Y là vợ chồng, có tài sản chung là một căn nhà trị giá 3 tỷ đồng. Ông X có hai người con đã thành niên là A và B. Trước khi qua đời, do mâu thuẫn, ông X lập di chúc để lại toàn bộ phần tài sản của mình cho người con cả là A, hoàn toàn không nhắc đến bà Y và người con út B (B vẫn khỏe mạnh, có khả năng lao động).

Phân tích pháp lý:

• Di sản của ông X trong khối tài sản chung là 1,5 tỷ đồng.
• Nếu chia theo pháp luật, hàng thừa kế thứ nhất gồm: bà Y, con A và con B. Mỗi người sẽ nhận 1 suất là 500 triệu đồng.
• Theo Điều 644, bà Y (vợ) thuộc đối tượng được hưởng thừa kế không phụ thuộc di chúc. Suất bà Y được hưởng là: 2/3 x 500 triệu = 333,33 triệu đồng.
• Người con út B đã thành niên và có khả năng lao động nên không thuộc đối tượng tại Điều 644, do đó B không được hưởng di sản.

Những lưu ý quan trọng và thủ tục khai nhận di sản

Cần lưu ý rằng, quyền lợi đặc biệt này sẽ không áp dụng nếu những người nêu trên thuộc các trường hợp sau:

1. Người từ chối nhận di sản theo quy định tại Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015.
2. Người không có quyền hưởng di sản theo quy định tại khoản 1 Điều 621 (ví dụ: người có hành vi ngược đãi nghiêm trọng, xâm phạm tính mạng người để lại di sản...).

Về thủ tục, để bảo vệ quyền lợi của mình, những người thừa kế cần thực hiện thủ tục khai nhận di sản thừa kế tại các tổ chức hành nghề công chứng theo quy định tại Điều 58 Luật Công chứng 2014. Hồ sơ bao gồm giấy tờ chứng minh quan hệ nhân thân, giấy chứng tử của người để lại di sản và các giấy tờ về tài sản (Sổ đỏ, Sổ hồng...).

Việc nắm rõ các quy định pháp luật về thừa kế không chỉ giúp bạn bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình mà còn tránh được những tranh chấp không đáng có trong gia đình.