Trong đời sống xã hội, việc lập di chúc để định đoạt tài sản sau khi qua đời là một hành vi pháp lý quan trọng, thể hiện ý chí cuối cùng của người để lại di sản. Tuy nhiên, một câu hỏi thường trực khiến nhiều người băn khoăn là: Liệu di chúc không được công chứng, chứng thực thì có giá trị pháp lý hay không?

Người dân cần nắm rõ quy định về hình thức di chúc để đảm bảo quyền lợi thừa kế (ảnh minh họa)

Điều kiện để một bản di chúc được coi là hợp pháp

Để trả lời cho câu hỏi trên, trước hết chúng ta cần đối chiếu với các tiêu chuẩn vàng về tính hợp pháp của di chúc. Theo quy định tại Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, một bản di chúc được coi là hợp pháp khi hội đủ các điều kiện sau:

• Về chủ thể: Người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
• Về nội dung: Nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
• Về hình thức: Hình thức di chúc không trái quy định của luật.

Như vậy, pháp luật đề cao ý chí tự nguyện và sự minh mẫn của người lập di chúc hơn là chỉ chú trọng vào hình thức bên ngoài. Tuy nhiên, có những trường hợp đặc biệt mà hình thức "có dấu đỏ" lại là điều kiện tiên quyết.

Những trường hợp bắt buộc phải công chứng, chứng thực

Mặc dù pháp luật tôn trọng quyền tự quyết, nhưng để bảo vệ quyền lợi cho những đối tượng yếu thế hoặc trong các tình huống đặc thù, Bộ luật Dân sự 2015 quy định các trường hợp sau đây di chúc bắt buộc phải được công chứng hoặc chứng thực:

1. Di chúc của người bị hạn chế về thể chất: Những người có khiếm khuyết về cơ thể (như mù, câm, điếc...) cần có sự xác nhận của cơ quan có thẩm quyền để đảm bảo ý chí của họ được ghi nhận chính xác.
2. Di chúc của người không biết chữ: Đối với trường hợp này, di chúc phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực.
3. Di chúc miệng: Đây là trường hợp khẩn cấp. Di chúc miệng chỉ được coi là hợp pháp nếu người để lại di chúc thể hiện ý chí cuối cùng trước mặt ít nhất hai người làm chứng. Ngay sau đó, di chúc phải được ghi chép lại, ký tên hoặc điểm chỉ. Trong thời hạn 05 ngày làm việc, chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng phải được công chứng hoặc chứng thực.
4. Di chúc lập bằng tiếng nước ngoài: Bản di chúc này phải được dịch ra tiếng Việt và bản dịch phải được công chứng hoặc chứng thực.

Việc công chứng di chúc giúp hạn chế tối đa các tranh chấp thừa kế sau này (ảnh minh họa)

Di chúc không cần công chứng vẫn có giá trị: Khi nào?

Ngoài các trường hợp bắt buộc nêu trên, người dân hoàn toàn có thể tự lập di chúc mà không cần đến văn phòng công chứng. Cụ thể, tại Điều 638 Bộ luật Dân sự 2015, các loại di chúc bằng văn bản sau đây có giá trị như di chúc được công chứng hoặc chứng thực:

"1. Di chúc của quân nhân tại ngũ có xác nhận của thủ trưởng đơn vị từ cấp đại đội trở lên, nếu quân nhân không thể yêu cầu công chứng hoặc chứng thực.
2. Di chúc của người đang đi trên tàu biển, máy bay có xác nhận của người chỉ huy phương tiện đó.
3. Di chúc của người đang điều trị tại bệnh viện, cơ sở chữa bệnh, điều dưỡng khác có xác nhận của người phụ trách bệnh viện, cơ sở đó..."

Đặc biệt, di chúc viết tay không có người làm chứng vẫn có giá trị pháp lý nếu người lập di chúc tự viết và ký vào bản di chúc đó, đồng thời tuân thủ các điều kiện về nội dung tại Điều 630.

Lời khuyên từ chuyên gia pháp lý

Dù pháp luật cho phép di chúc không cần công chứng trong nhiều trường hợp, nhưng thực tế cho thấy các bản di chúc viết tay thường dễ bị tranh chấp về tính xác thực của chữ ký hoặc trạng thái minh mẫn của người lập. Do đó, nếu có điều kiện, người dân nên thực hiện công chứng, chứng thực để đảm bảo tính tuyệt đối về chứng cứ trước tòa án nếu có tranh chấp xảy ra.

Việc hiểu rõ quy định pháp luật tại thời điểm năm 2019 sẽ giúp các gia đình tránh được những mâu thuẫn không đáng có, đảm bảo di sản được phân chia đúng theo tâm nguyện của người đã khuất.