Trong thực tế đời sống, việc các cặp vợ chồng mua tài sản có giá trị lớn như nhà ở, quyền sử dụng đất theo hình thức trả góp là rất phổ biến. Tuy nhiên, một tình huống pháp lý phức tạp nảy sinh khi một trong hai người qua đời trong khi nghĩa vụ tài chính đối với tài sản đó vẫn chưa hoàn tất. Vậy, phần tài sản đã trả góp này sẽ được xác định là di sản như thế nào và những người thừa kế có quyền lợi, nghĩa vụ gì? Bài viết dưới đây sẽ làm rõ vấn đề này dựa trên các quy định của Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Hôn nhân và gia đình 2014.

1. Xác định di sản thừa kế trong khối tài sản chung vợ chồng

Để chia thừa kế, bước đầu tiên và quan trọng nhất là phải xác định được đâu là di sản mà người chết để lại. Theo quy định tại Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015:

"Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác."

Đối với tài sản trả góp được hình thành trong thời kỳ hôn nhân, việc xác định di sản cần căn cứ vào chế độ tài sản của vợ chồng. Theo khoản 1 Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản chung của vợ chồng gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh trong thời kỳ hôn nhân.

Như vậy, nếu khoản tiền dùng để thanh toán trả góp hàng tháng được trích từ thu nhập chung của hai vợ chồng, thì giá trị quyền sở hữu/quyền sử dụng tài sản tương ứng với số tiền đã trả được coi là tài sản chung. Khi người chồng mất, một nửa giá trị tài sản chung này (sau khi đã trừ đi các nghĩa vụ chung) sẽ trở thành di sản thừa kế.

2. Nghĩa vụ tài sản đối với khoản nợ trả góp còn lại

Một đặc điểm đặc thù của tài sản trả góp là nó luôn đi kèm với một nghĩa vụ nợ. Khi người để lại di sản qua đời, những người thừa kế không chỉ nhận quyền lợi mà còn phải có trách nhiệm đối với các nghĩa vụ tài sản của người đó.

Căn cứ theo Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015 về thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại:

• Những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
• Trường hợp di sản chưa được chia thì nghĩa vụ tài sản do người chết để lại được người quản lý di sản thực hiện theo thỏa thuận của những người thừa kế trong phạm vi di sản do người chết để lại.

Điều này có nghĩa là, nếu người chồng đứng tên vay trả góp, thì phần nợ tương ứng với phần di sản của người chồng sẽ được khấu trừ vào giá trị di sản trước khi chia cho các hàng thừa kế. Những người thừa kế (vợ, con, bố mẹ chồng...) có thể thỏa thuận tiếp tục trả nợ để giữ lại tài sản hoặc bán tài sản để tất toán nợ và chia phần giá trị còn lại.

3. Các bước thực hiện phân chia trên thực tế

Để đảm bảo quyền lợi cho tất cả các bên, đặc biệt là khi có sự tham gia của hàng thừa kế thứ nhất (như bố mẹ chồng), quy trình thường diễn ra như sau:

Bước 1: Xác định tổng giá trị tài sản và số nợ còn lại

Cần đối chiếu với ngân hàng hoặc đơn vị bán trả góp để xác định chính xác số tiền đã thanh toán và số dư nợ gốc, lãi tính đến thời điểm người chồng qua đời.

Bước 2: Phân định phần di sản thực tế

Lấy tổng giá trị tài sản hiện tại chia đôi (nếu là tài sản chung vợ chồng). Một nửa thuộc về người vợ, một nửa là di sản của người chồng. Tuy nhiên, phần di sản này phải gánh một nửa nghĩa vụ nợ trả góp còn lại (nếu đó là nợ chung).

Bước 3: Thỏa thuận giữa các đồng thừa kế

Các đồng thừa kế có thể thỏa thuận để một người tiếp tục thực hiện hợp đồng trả góp và nhận tài sản, sau đó thanh toán lại phần giá trị chênh lệch cho những người khác. Nếu không thỏa thuận được, có thể yêu cầu Tòa án giải quyết phân chia theo quy định pháp luật.

4. Lời khuyên pháp lý

Việc chia thừa kế tài sản trả góp đòi hỏi sự minh bạch về hồ sơ tài chính và sự đồng thuận cao giữa các thành viên trong gia đình. Người vợ cần chuẩn bị đầy đủ các chứng từ thanh toán, hợp đồng mua bán, hợp đồng tín dụng để làm căn cứ xác định nguồn gốc tài sản. Trong trường hợp có tranh chấp phức tạp, việc tìm đến sự hỗ trợ của các chuyên gia pháp lý là cần thiết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình, tránh những rạn nứt không đáng có trong quan hệ gia đình.