Tình trạng đánh cắp thông tin cá nhân để vay tiền qua app đang trở thành vấn nạn nhức nhối vào đầu năm 2021. Nhiều người bỗng dưng nhận được những cuộc gọi đòi nợ, đe dọa dù không hề thực hiện giao dịch vay mượn. Vậy pháp luật quy định thế nào về nghĩa vụ trả nợ trong trường hợp này và làm sao để bảo vệ quyền lợi của mình?

Trong bối cảnh công nghệ tài chính phát triển mạnh mẽ, việc vay tiền qua các ứng dụng (app) di động trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, sự tiện lợi này cũng đi kèm với những rủi ro tiềm ẩn về bảo mật thông tin. Không ít trường hợp người dân bị kẻ xấu lợi dụng, đánh cắp thông tin cá nhân như số Chứng minh nhân dân (CMND), Căn cước công dân (CCCD) hay số điện thoại để thực hiện các khoản vay bất chính.

Bản chất của hợp đồng vay tài sản theo quy định pháp luật

Để xác định một người có nghĩa vụ trả nợ hay không, trước hết cần xem xét liệu giữa các bên có tồn tại một quan hệ vay mượn hợp pháp hay không. Theo quy định tại Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng vay tài sản được định nghĩa như sau:

Hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả cho bên cho vay tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thoả thuận hoặc pháp luật có quy định.

Như vậy, yếu tố cốt lõi để hình thành quan hệ vay tiền là sự thỏa thuận tự nguyện giữa bên cho vay và bên vay. Sự thỏa thuận này bao gồm các nội dung về số tiền vay, thời hạn trả, lãi suất và các điều kiện khác. Nếu không có sự đồng ý hoặc thỏa thuận từ phía người bị lấy cắp thông tin, về mặt pháp lý, hợp đồng vay này không có hiệu lực đối với họ.

Bị đánh cắp thông tin để vay tiền: Có phát sinh nghĩa vụ trả nợ?

Về nghĩa vụ trả nợ, khoản 1 Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ:

Bên vay tài sản là tiền thì phải trả đủ tiền khi đến hạn; nếu tài sản là vật thì phải trả vật cùng loại đúng số lượng, chất lượng, trừ trường hợp có thoả thuận khác.

Từ quy định trên, có thể khẳng định rằng nghĩa vụ trả nợ chỉ phát sinh khi một cá nhân thực sự là "bên vay" trong một giao dịch dân sự hợp pháp. Trong trường hợp thông tin cá nhân bị đánh cắp và sử dụng trái phép để vay tiền, người bị hại không hề thực hiện hành vi vay, không nhận tiền và cũng không ký kết bất kỳ thỏa thuận nào. Do đó, họ không có nghĩa vụ phải trả nợ cho khoản vay mà mình không thực hiện.

Tuy nhiên, trên thực tế, việc chứng minh mình không phải là người vay tiền thường gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là khi các app vay tiền thường có quy trình giải ngân lỏng lẻo, chỉ dựa trên thông tin hình ảnh CMND/CCCD mà không qua thẩm định trực tiếp.

Cần làm gì khi bị "khủng bố" đòi nợ dù không vay tiền?

Khi rơi vào tình huống bị đòi nợ oan, người dân cần giữ bình tĩnh và thực hiện các bước sau để bảo vệ bản thân:

1. Yêu cầu cung cấp bằng chứng: Yêu cầu bên đòi nợ xuất trình đầy đủ các chứng từ liên quan đến khoản vay như: Hợp đồng vay (nếu có), bằng chứng về việc giải ngân tiền vào tài khoản nào, thời gian vay, lãi suất...
2. Kiểm tra lịch sử tín dụng: Liên hệ với Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia Việt Nam (CIC) để kiểm tra xem mình có đang đứng tên khoản vay nào tại các tổ chức tín dụng chính thống hay không.
3. Trình báo cơ quan chức năng: Đây là bước quan trọng nhất. Người bị hại cần làm đơn tố giác tội phạm gửi đến cơ quan Công an. Theo quy định tại khoản 1 Điều 7 Thông tư 28/2020/TT-BCA và Điều 163 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, thẩm quyền giải quyết thuộc về:
   • Công an cấp xã: Tiếp nhận, phân loại và xử lý ban đầu các tin báo.
   • Cơ quan điều tra cấp huyện: Điều tra các vụ việc thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân cấp huyện.
   • Cơ quan điều tra cấp tỉnh: Giải quyết các vụ việc phức tạp, có yếu tố nước ngoài hoặc thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp tỉnh.

Việc trình báo không chỉ giúp cơ quan chức năng vào cuộc xử lý kẻ xấu mà còn là bằng chứng pháp lý quan trọng để người dân từ chối nghĩa vụ trả nợ vô lý.

Chế tài xử phạt đối với hành vi đánh cắp thông tin cá nhân

Hành vi sử dụng thông tin cá nhân của người khác khi chưa được sự đồng ý là vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Tùy vào tính chất và mức độ, người vi phạm có thể bị xử lý như sau:

Về xử phạt hành chính:
Theo quy định tại điểm c khoản 2 Điều 84 Nghị định 15/2020/NĐ-CP, hành vi sử dụng trái pháp luật thông tin cá nhân của người khác có thể bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng.

Về trách nhiệm bồi thường dân sự:
Nếu hành vi đánh cắp thông tin gây ra thiệt hại về vật chất hoặc tinh thần cho người bị hại, người vi phạm phải có trách nhiệm bồi thường. Khoản 1 Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 nêu rõ:

Người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp Bộ luật này, luật khác có liên quan quy định khác.

Đồng thời, nguyên tắc bồi thường được quy định tại khoản 1 Điều 585 Bộ luật Dân sự 2015 là thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời.

Lời khuyên để bảo vệ thông tin cá nhân trong kỷ nguyên số

Để tránh trở thành nạn nhân của các chiêu trò lừa đảo vay tiền, mỗi cá nhân cần nâng cao ý thức bảo mật:

• Tuyệt đối không cung cấp ảnh chụp CMND/CCCD, số điện thoại hoặc mã OTP cho người lạ hoặc trên các trang web không uy tín.
• Không truy cập vào các đường link lạ được gửi qua tin nhắn hoặc mạng xã hội.
• Khi bị mất giấy tờ tùy thân, cần nhanh chóng trình báo cơ quan Công an nơi gần nhất để làm căn cứ xác nhận thời điểm mất, phòng trường hợp thông tin bị lợi dụng sau đó.
• Thường xuyên kiểm tra các thông báo từ ngân hàng và các tổ chức tài chính để kịp thời phát hiện những giao dịch bất thường.

Tóm lại, pháp luật Việt Nam luôn bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân trước các hành vi xâm phạm thông tin cá nhân. Nếu bạn không vay tiền, bạn hoàn toàn không có nghĩa vụ phải trả nợ. Hãy mạnh dạn sử dụng các công cụ pháp lý để bảo vệ chính mình.