Trong quá trình thi hành án, việc bồi thường thiệt hại không chỉ là trách nhiệm dân sự mà còn là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá sự ăn năn, hối cải của người phạm tội. Tuy nhiên, thực tế không ít trường hợp phạm nhân không có tài sản riêng để bồi thường. Vậy nếu người thân "gánh" thay nghĩa vụ này, người phạm tội có được hưởng chính sách khoan hồng của Nhà nước?

Giảm án - "Cánh cửa" hoàn lương cho người lầm lỗi

Pháp luật Việt Nam luôn thể hiện tính nhân văn đối với những người biết hối lỗi và nỗ lực cải tạo. Dù Bộ luật Hình sự 2015 không đưa ra một định nghĩa học thuật cứng nhắc về "giảm án", nhưng qua các quy định về thi hành án, có thể hiểu đây là việc Tòa án quyết định rút ngắn thời hạn chấp hành hình phạt tù hoặc chuyển đổi hình thức chấp hành hình phạt nhẹ hơn cho người bị kết án.

Việc giảm án có thể là chuyển từ hình phạt tử hình sang tù chung thân, hoặc từ tù chung thân xuống tù có thời hạn. Đây chính là động lực lớn nhất để các phạm nhân nỗ lực lao động, học tập và thực hiện các nghĩa vụ dân sự trong quá trình cải tạo.

Điều kiện để được xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt

Không phải cứ đi tù là đương nhiên được giảm án. Theo quy định tại khoản 1 Điều 63 Bộ luật Hình sự 2015, việc xét giảm án dựa trên các căn cứ cụ thể:

1. Người bị kết án cải tạo không giam giữ, phạt tù có thời hạn hoặc phạt tù chung thân, nếu đã chấp hành hình phạt được một thời gian nhất định, có nhiều tiến bộ và đã bồi thường được một phần nghĩa vụ dân sự, thì theo đề nghị của cơ quan thi hành án hình sự có thẩm quyền, Tòa án có thể quyết định giảm thời hạn chấp hành hình phạt.

Như vậy, có 4 điều kiện "cần và đủ" để một phạm nhân lọt vào danh sách xét giảm án:

• Đang chấp hành hình phạt cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn hoặc tù chung thân.
• Đã chấp hành được một khoảng thời gian tối thiểu (thường là 1/3 thời hạn hoặc 12 năm đối với tù chung thân).
• Có thái độ cải tạo tốt, nhiều tiến bộ trong quá trình thi hành án.
• Đã bồi thường được một phần nghĩa vụ dân sự theo bản án đã tuyên.

Người thân bồi thường thay: Có được tính là "đã bồi thường"?

Đây là câu hỏi mà rất nhiều gia đình phạm nhân quan tâm. Thực tế, nghĩa vụ bồi thường thiệt hại trong bản án hình sự là nghĩa vụ về tài sản. Pháp luật không bắt buộc số tiền bồi thường đó phải trích từ túi tiền cá nhân của người phạm tội (vốn thường bị hạn chế khi đang ở trong trại giam).

Việc người thân (bố mẹ, vợ chồng, con cái...) tự nguyện nộp tiền bồi thường thay cho phạm nhân tại cơ quan thi hành án dân sự vẫn được ghi nhận là phạm nhân đã thực hiện nghĩa vụ bồi thường. Khi có biên lai thu tiền của cơ quan thi hành án, đây sẽ là căn cứ quan trọng để cơ quan thi hành án hình sự lập hồ sơ đề nghị Tòa án xem xét giảm án.

Mức bồi thường bao nhiêu là đủ để được xét giảm án?

Cụm từ "đã bồi thường được một phần nghĩa vụ dân sự" trong Điều 63 Bộ luật Hình sự 2015 đã được hướng dẫn cụ thể. Thông thường, phạm nhân cần bồi thường được ít nhất 1/2 (một phần hai) nghĩa vụ dân sự ghi trong bản án.

Tuy nhiên, vẫn có những trường hợp ngoại lệ nếu bồi thường ít hơn 1/2 nhưng vẫn được xét giảm án, bao gồm:

• Có văn bản của phía bị hại đồng ý miễn, giảm một phần nghĩa vụ bồi thường.
• Có thỏa thuận khác giữa phạm nhân (hoặc gia đình) với phía bị hại được cơ quan có thẩm quyền xác nhận.

Lời khuyên pháp lý: Gia đình nên chủ động liên hệ với cơ quan thi hành án dân sự nơi bản án có hiệu lực để thực hiện nghĩa vụ bồi thường sớm nhất có thể. Việc bồi thường sớm không chỉ giúp người phạm tội có cơ hội giảm án mà còn thể hiện trách nhiệm đối với nạn nhân, góp phần xoa dịu những mất mát do hành vi phạm tội gây ra.