Bước vào năm học mới, nhu cầu trang bị phương tiện đi lại cho con em trong độ tuổi từ đủ 16 tuổi trở nên nóng hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, ranh giới pháp lý giữa xe gắn máy và xe mô tô thường bị phụ huynh hiểu nhầm, dẫn đến rủi ro bị xử phạt vi phạm hành chính.

Quy định về loại phương tiện học sinh đủ 16 tuổi được phép điều khiển khi tham gia giao thông đường bộ (ảnh minh họa)

Học sinh đủ 16 tuổi được phép điều khiển loại xe nào theo quy định mới?

Căn cứ theo quy định tại điểm a khoản 1 Điều 59 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024, độ tuổi của người lái xe được xác định cụ thể: người từ đủ 16 tuổi trở lên được phép điều khiển xe gắn máy.

Để hiểu rõ bản chất của phương tiện này, điểm g khoản 1 Điều 34 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024 đã đưa ra định nghĩa quy chuẩn kỹ thuật như sau:

"Xe gắn máy là xe có hai hoặc ba bánh chạy bằng động cơ, được thiết kế, sản xuất để hoạt động trên đường bộ, có vận tốc thiết kế không lớn hơn 50 km/h; nếu động cơ dẫn động là động cơ nhiệt thì dung tích làm việc hoặc dung tích tương đương không lớn hơn 50 cm3; nếu động cơ dẫn động là động cơ điện thì công suất của động cơ không lớn hơn 04 kW; xe gắn máy không bao gồm xe đạp máy."

Bên cạnh đó, theo quy định tại khoản 4 Điều 56 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024, người điều khiển xe gắn máy tham gia giao thông không bắt buộc phải có Giấy phép lái xe (bằng lái). Tuy nhiên, người lái bắt buộc phải hiểu biết quy tắc giao thông đường bộ, có kỹ năng điều khiển phương tiện, đồng thời phải đảm bảo đầy đủ điều kiện về độ tuổi và sức khỏe.

Lực lượng Cảnh sát giao thông hướng dẫn quy chuẩn phương tiện và kiểm tra an toàn cho học sinh (ảnh minh họa)

Phân biệt rõ ràng giữa xe gắn máy và xe mô tô: Ranh giới phụ huynh hay nhầm lẫn

Trong giao tiếp đời sống hàng ngày, người dân thường có thói quen gọi chung các loại phương tiện hai bánh có gắn động cơ là "xe máy". Chính thói quen này đã tạo ra sự nhầm lẫn tai hại về mặt pháp lý giữa xe gắn máy và xe mô tô.

Theo điểm e khoản 1 Điều 34 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024, xe mô tô là xe có hai hoặc ba bánh chạy bằng động cơ, được thiết kế, sản xuất để hoạt động trên đường bộ, trừ xe gắn máy. Đối với xe mô tô:

• Động cơ nhiệt: Có dung tích xi-lanh từ 50 cm³ trở lên.
• Động cơ điện: Có công suất động cơ điện lớn hơn 04 kW hoặc vận tốc thiết kế lớn hơn 50 km/h.
• Điều kiện người lái: Theo điểm b khoản 1 Điều 59 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024, người điều khiển xe mô tô bắt buộc phải đủ từ 18 tuổi trở lên và phải được cấp Giấy phép lái xe hạng A1 (đến 125 cm³ hoặc công suất điện đến 11 kW) hoặc hạng A (trên 125 cm³ hoặc công suất điện trên 11 kW).

Rất nhiều dòng xe 50cc hiện nay có kiểu dáng ngoại hình giống hệt các mẫu xe tay ga hay xe số phân khối lớn (như các dòng xe 110cc, 125cc, 150cc). Nếu chỉ quan sát bằng mắt thường mà không đối chiếu thông số hồ sơ kỹ thuật, phụ huynh rất dễ mua nhầm xe mô tô cho học sinh 16 tuổi điều khiển.

Quy định mức xử phạt hành chính khi học sinh chưa đủ tuổi lái xe mô tô

Theo quy định tại Nghị định 168/2024/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 238/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15/8/2026):

• Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi điều khiển xe mô tô hai bánh có dung tích xi-lanh từ 50 cm³ trở lên hoặc có công suất động cơ điện từ 04 kW trở lên sẽ bị phạt tiền từ 400.000 đồng đến 600.000 đồng.
• Đặc biệt, chủ phương tiện (thường là cha mẹ hoặc người giám hộ) nếu có hành vi giao xe hoặc để cho người không đủ điều kiện theo quy định điều khiển xe tham gia giao thông cũng sẽ bị xử phạt nghiêm khắc theo quy định pháp luật.

Như vậy, học sinh từ đủ 16 tuổi nếu điều khiển đúng loại xe gắn máy (dung tích dưới 50 cm³ hoặc công suất động cơ điện dưới 04 kW, vận tốc thiết kế không vượt quá 50 km/h) thì hoàn toàn hợp pháp và không bị xử phạt lỗi về độ tuổi.

Tiêu chí xác định xe máy điện và xe đạp điện chính xác nhất

Nhiều phụ huynh cũng băn khoăn về xe máy điện và xe đạp điện. Theo quy định pháp luật hiện hành:

• Xe đạp điện (thuộc nhóm xe thô sơ): Căn cứ điểm b khoản 2 Điều 34 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024, xe đạp máy (bao gồm xe đạp điện) là xe đạp có trợ lực từ động cơ, nguồn động lực bị ngắt khi người lái dừng đạp hoặc khi xe đạt tới vận tốc 25 km/h. Nhóm xe này học sinh dưới 16 tuổi vẫn có thể sử dụng đi học.
• Xe máy điện (thuộc nhóm xe gắn máy): Không có bàn đạp trợ lực, vận hành thuần túy bằng tay ga, công suất động cơ điện từ 4 kW trở xuống và vận tốc thiết kế tối đa không quá 50 km/h. Học sinh bắt buộc phải đủ từ 16 tuổi trở lên mới được phép điều khiển.
• Xe máy điện công suất lớn (thuộc nhóm xe mô tô điện): Có công suất vượt 4 kW hoặc tốc độ vượt 50 km/h, chỉ người từ đủ 18 tuổi trở lên và có bằng lái mới được điều khiển.

Các quy tắc an toàn giao thông bắt buộc học sinh phải tuân thủ

Dù được phép điều khiển xe gắn máy mà không cần giấy phép lái xe, học sinh và phụ huynh cần đặc biệt lưu ý các quy tắc an toàn bắt buộc sau đây:

• Bắt buộc đội mũ bảo hiểm: Theo khoản 2 Điều 33 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024, người lái xe và người được chở trên xe gắn máy, xe mô tô bắt buộc phải đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn kỹ thuật quốc gia và cài quai đúng quy cách.
• Số người được phép chở: Căn cứ khoản 1 Điều 33 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024, người lái xe gắn máy chỉ được chở 01 người, trừ trường hợp chở người bệnh đi cấp cứu, áp giải người vi phạm pháp luật, trẻ em dưới 12 tuổi hoặc người già yếu, người khuyết tật thì được chở tối đa 02 người.
• Các hành vi bị nghiêm cấm: Tuyệt đối không đi xe dàn hàng ngang, không lạng lách đánh võng, không sử dụng điện thoại hoặc thiết bị âm thanh khi đang lái xe, không buông cả hai tay hoặc chở hàng cồng kềnh theo khoan 3 Điều 33 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024.
• Giấy tờ phương tiện cần mang theo: Khi lưu thông, phải mang theo Giấy chứng nhận đăng ký xe (hoặc xác thực trên VNeID) và Chứng nhận bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự của chủ xe theo quy định tại khoản 1 Điều 56 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024.

Lời khuyên thiết thực dành cho các bậc phụ huynh khi chọn mua xe cho con

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối và đúng pháp luật khi chọn phương tiện cho con em 16 tuổi, các bậc phụ huynh nên thực hiện các nguyên tắc sau:

1. Kiểm tra thông số trên hồ sơ xe: Không đánh giá xe qua kiểu dáng bên ngoài. Hãy xem trực tiếp mục "Dung tích xi lanh" (phải dưới 50 cm³) hoặc "Công suất động cơ điện" (phải từ 04 kW trở xuống) được ghi trong Giấy chứng nhận chất lượng xuất xưởng và Giấy đăng ký xe.
2. Trang bị kiến thức và kỹ năng giao thông: Trước khi giao xe cho con tự đi học, cha mẹ cần hướng dẫn kỹ năng xử lý tình huống bất ngờ trên đường, cách quan sát gương chiếu hậu, giữ khoảng cách an toàn và tuân thủ tuyệt đối hệ thống đèn tín hiệu giao thông.
3. Đăng ký xe và mua bảo hiểm đầy đủ: Xe gắn máy (bao gồm cả xe máy điện) bắt buộc phải tiến hành thủ tục đăng ký biển số và mua bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc trước khi đưa vào lưu thông trên đường bộ.