Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, Trọng tài thương mại ngày càng trở thành phương thức giải quyết tranh chấp được ưu tiên nhờ tính bảo mật, linh hoạt và phán quyết có giá trị chung thẩm. Tuy nhiên, một sai lầm phổ biến của nhiều doanh nghiệp là cho rằng mọi tranh chấp có thỏa thuận trọng tài đều mặc nhiên thuộc thẩm quyền của Hội đồng trọng tài.

Điều kiện tiên quyết để Trọng tài thương mại có thẩm quyền

Căn cứ theo quy định tại Luật Trọng tài thương mại 2010, điều kiện tiên quyết để đưa một vụ việc ra giải quyết bằng trọng tài là các bên phải có thỏa thuận trọng tài. Thỏa thuận này có thể được lập dưới hình thức điều khoản trọng tài trong hợp đồng hoặc dưới hình thức thỏa thuận riêng biệt sau khi tranh chấp phát sinh.

Tuy nhiên, thỏa thuận trọng tài chỉ là "cánh cửa" đầu tiên. Để Hội đồng trọng tài thực sự có thẩm quyền thụ lý, bản chất của vụ tranh chấp phải nằm trong phạm vi mà pháp luật cho phép.

3 nhóm tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của Trọng tài

Theo quy định tại Điều 2 Luật Trọng tài thương mại 2010, thẩm quyền của Trọng tài thương mại bao gồm:

"1. Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại.
2. Tranh chấp phát sinh giữa các bên trong đó ít nhất một bên có hoạt động thương mại.
3. Tranh chấp khác giữa các bên mà pháp luật quy định được giải quyết bằng Trọng tài."

1. Tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại

Đây là nhóm phổ biến nhất. Khái niệm "hoạt động thương mại" được giải thích cụ thể tại khoản 1 Điều 3 Luật Thương mại 2005:

"Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác."

Ví dụ: Tranh chấp về hợp đồng mua bán nguyên vật liệu giữa hai công ty sản xuất, hoặc tranh chấp về hợp đồng cung cấp dịch vụ logistics.

2. Tranh chấp có ít nhất một bên có hoạt động thương mại

Điểm tiến bộ của Luật Trọng tài thương mại 2010 là mở rộng thẩm quyền sang cả những quan hệ mà một bên không phải là thương nhân. Chẳng hạn, một cá nhân đầu tư mua cổ phần của một doanh nghiệp khởi nghiệp, hoặc một cá nhân cho doanh nghiệp thuê văn phòng. Dù cá nhân đó không hoạt động thương mại chuyên nghiệp, nhưng nếu có thỏa thuận trọng tài, vụ việc vẫn có thể được giải quyết tại Trung tâm trọng tài.

3. Các tranh chấp khác theo quy định của pháp luật

Ngay cả khi tranh chấp không mang tính chất thương mại, nhưng nếu pháp luật chuyên ngành cho phép, Trọng tài vẫn có thẩm quyền. Một số lĩnh vực điển hình bao gồm:

• Khoa học công nghệ.
• Chứng khoán.
• Sở hữu trí tuệ (quyền tác giả, sở hữu công nghiệp).

Những trường hợp "ngoại lệ" Trọng tài không thể can thiệp

Dù có thỏa thuận trọng tài hợp lệ, thẩm quyền của Trọng tài vẫn có thể bị loại trừ trong một số trường hợp đặc biệt:

• Tranh chấp lao động: Hiện nay, Bộ luật Lao động 2019 quy định cơ chế Hội đồng trọng tài lao động riêng biệt. Trọng tài thương mại không có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp về quan hệ lao động thuần túy.
• Người tiêu dùng: Trong các hợp đồng mẫu với người tiêu dùng, nếu nhà cung cấp chèn sẵn điều khoản trọng tài nhưng khi phát sinh tranh chấp, người tiêu dùng không đồng ý thì thỏa thuận đó được coi là không thể thực hiện, và Tòa án sẽ thụ lý.
• Trung tâm trọng tài chấm dứt hoạt động: Nếu tổ chức trọng tài được lựa chọn đã giải thể mà không có đơn vị kế thừa, và các bên không thỏa thuận được tổ chức thay thế.

Lời khuyên pháp lý cho doanh nghiệp

Để đảm bảo quyền lợi, khi soạn thảo điều khoản trọng tài, doanh nghiệp cần xác định rõ bản chất tranh chấp có thuộc thẩm quyền của Trọng tài theo Luật Trọng tài thương mại 2010 hay không. Việc nhầm lẫn thẩm quyền không chỉ gây lãng phí thời gian mà còn có thể dẫn đến việc phán quyết trọng tài bị Tòa án hủy bỏ sau này.

Nếu quý khách hàng đang gặp vướng mắc về việc xác định thẩm quyền hoặc cần tư vấn về thỏa thuận bảo mật thông tin (NDA) trong doanh nghiệp, hãy liên hệ với các chuyên gia pháp lý để được hỗ trợ kịp thời.