Việc duy trì sự liêm chính, khách quan và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ Thẩm phán là yếu tố then chốt, quyết định đến chất lượng hoạt động tư pháp và niềm tin của nhân dân vào công lý. Khi một Thẩm phán có hành vi vi phạm pháp luật hoặc vi phạm nghiêm trọng quy tắc đạo đức nghề nghiệp, quy trình xử lý kỷ luật và cách chức phải được thực hiện một cách cực kỳ chặt chẽ, minh bạch và đúng thẩm quyền. Từ ngày 15/01/2026, các quy định về vấn đề này sẽ có những thay đổi quan trọng theo hướng cụ thể hóa từng bước thực hiện, đảm bảo không bỏ lọt vi phạm nhưng cũng tránh việc xử lý oan sai.

Căn cứ pháp lý mới nhất về việc cách chức Thẩm phán

Quy trình xử lý kỷ luật và cách chức Thẩm phán hiện nay được điều chỉnh bởi các văn bản pháp lý tối cao của ngành tư pháp, đặc biệt là Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024. Để hướng dẫn chi tiết thi hành các nội dung liên quan đến công tác cán bộ, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Thông tư 02/2026/TT-TANDTC (có hiệu lực thi hành từ ngày 15/01/2026).

Trong đó, Điều 19 Thông tư 02/2026/TT-TANDTC quy định rõ ràng, chi tiết về hồ sơ và thủ tục đề nghị cách chức Thẩm phán Tòa án nhân dân các cấp. Quy định mới này giúp thống nhất quy trình thực hiện trên phạm vi cả nước, loại bỏ các vướng mắc về mặt thủ tục hành chính trước đây.

Quy trình 5 bước đề nghị cách chức Thẩm phán vi phạm

Theo quy định mới áp dụng từ năm 2026, việc xem xét cách chức một Thẩm phán không đơn thuần là một quyết định hành chính đơn phương mà là một chuỗi các bước thẩm định, đánh giá kỹ lưỡng từ cấp cơ sở đến cấp trung ương:

• Bước 1: Thu thập tài liệu vi phạm và xác minh thông tin. Đơn vị tham mưu về tổ chức cán bộ của Tòa án nơi Thẩm phán công tác có trách nhiệm tập hợp đầy đủ chứng cứ, kết luận thanh tra, kiểm tra hoặc các tài liệu liên quan đến sai phạm của Thẩm phán.
• Bước 2: Xin ý kiến của cấp ủy Đảng. Báo cáo Ban Thường vụ Đảng ủy Tòa án nhân dân cùng cấp để thống nhất về mặt chủ trương xử lý kỷ luật về mặt Đảng trước khi tiến hành các bước tiếp theo về mặt chính quyền.
• Bước 3: Tổ chức kiểm điểm và giải trình trực tiếp. Thẩm phán có hành vi vi phạm bắt buộc phải viết bản tự kiểm điểm, tự nhận hình thức kỷ luật và giải trình trực tiếp trước cuộc họp của cơ quan, đơn vị nơi mình công tác.
• Bước 4: Hội đồng kỷ luật xem xét, bỏ phiếu đề xuất. Chánh án Tòa án nhân dân tối cao hoặc Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh thành lập Hội đồng kỷ luật để đánh giá toàn diện tính chất, mức độ vi phạm và bỏ phiếu kín kiến nghị hình thức cách chức.
• Bước 5: Trình Chủ tịch nước xem xét quyết định. Trên cơ sở đề nghị của Hội đồng tuyển chọn, giám sát Thẩm phán quốc gia, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao sẽ làm tờ trình chính thức trình Chủ tịch nước ra quyết định cách chức Thẩm phán theo đúng thẩm quyền hiến định.

Thành phần hồ sơ đề nghị cách chức gồm những gì?

Để đảm bảo tính khách quan, minh bạch và có căn cứ pháp lý vững chắc, hồ sơ trình lên cấp có thẩm quyền xem xét cách chức Thẩm phán phải được chuẩn bị đầy đủ các thành phần tài liệu theo quy định.

Cụ thể, tại Điều 19 Thông tư 02/2026/TT-TANDTC quy định:

"Hồ sơ đề nghị cách chức Thẩm phán Tòa án nhân dân gồm: Tờ trình đề nghị cách chức; Bản tự kiểm điểm của Thẩm phán; Biên bản họp xét kỷ luật của Hội đồng kỷ luật; Các tài liệu chứng minh hành vi vi phạm và quyết định kỷ luật của cơ quan có thẩm quyền (nếu có)."

Một điểm mới đáng chú ý và mang tính thực tiễn cao là giải pháp xử lý khi Thẩm phán vi phạm cố tình né tránh, không hợp tác. Quy định tại khoản 2 Điều 19 Thông tư 02/2026/TT-TANDTC nêu rõ: Trong trường hợp Thẩm phán cố tình không thực hiện viết bản tự kiểm điểm, quy trình xử lý vẫn được tiếp tục tiến hành dựa trên báo cáo chính thức của Thủ trưởng đơn vị nơi Thẩm phán đó công tác. Điều này giúp đảm bảo quy trình kỷ luật không bị đình trệ hoặc bị vô hiệu hóa bởi sự bất hợp tác của người vi phạm.

Ý nghĩa của việc siết chặt kỷ luật tư pháp

Việc áp dụng quy trình nghiêm ngặt này từ năm 2026 thể hiện quyết tâm mạnh mẽ của Đảng và Nhà nước trong việc làm trong sạch đội ngũ cán bộ có chức danh tư pháp. Thẩm phán là người nhân danh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam để phán quyết, do đó, mỗi sai phạm của họ nếu không được xử lý nghiêm minh sẽ làm tổn hại nghiêm trọng đến uy tín của nền tư pháp.

Nắm vững các quy định tại Điều 108 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành không chỉ giúp các cơ quan quản lý thực hiện đúng chức trách, bảo vệ sự tôn nghiêm của pháp luật, mà còn giúp người dân, cơ quan báo chí thực hiện tốt vai trò giám sát hoạt động tư pháp một cách hiệu quả và khách quan.

Nếu bạn đang quan tâm hoặc cần tìm hiểu sâu hơn về các quy định pháp luật liên quan đến chức danh tư pháp, quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm hay kỷ luật cán bộ, hãy liên hệ với các chuyên gia pháp lý uy tín để nhận được sự tư vấn và hỗ trợ kịp thời nhất.