Trong hoạt động tài chính đối ngoại, việc Chính phủ cho các quốc gia khác vay vốn không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ phát triển mà còn là công cụ thắt chặt quan hệ ngoại giao. Tuy nhiên, đi kèm với đó là những thách thức về quản lý nợ và kiểm soát rủi ro tín dụng quốc tế. Để đảm bảo an toàn cho ngân sách trung ương, Nghị định 118/2026/NĐ-CP đã thiết lập một khung pháp lý chặt chẽ nhằm phân loại và xử lý các tình huống phát sinh trong quá trình thu hồi nợ.

3 mức độ rủi ro đối với khoản vay cho Chính phủ nước ngoài

Việc xác định chính xác mức độ rủi ro là tiền đề quan trọng để cơ quan quản lý đưa ra các quyết định ứng phó phù hợp. Theo quy định tại Điều 25 Nghị định 118/2026/NĐ-CP, các khoản cho vay được phân loại thành 3 cấp độ rủi ro dựa trên thời gian và số kỳ nợ quá hạn:

Điều 25. Mức độ rủi ro

1. Rủi ro tạm thời: Các khoản cho vay chính phủ nước ngoài được xác định có phát sinh rủi ro tạm thời trong trường hợp có nợ quá hạn từ 01 đến 03 kỳ trả nợ nhưng không quá 18 tháng.

2. Rủi ro nghiêm trọng: Các khoản cho vay chính phủ nước ngoài được xác định có phát sinh rủi ro nghiêm trọng trong trường hợp có nợ quá hạn từ 04 đến 06 kỳ trả nợ nhưng không quá 36 tháng.

3. Rủi ro dẫn đến mất khả năng trả nợ: Các khoản cho vay chính phủ nước ngoài được xác định có phát sinh rủi ro dẫn đến mất khả năng trả nợ trong trường hợp có nợ quá hạn trên 06 kỳ trả nợ.

Như vậy, thước đo chính để đánh giá rủi ro là tính kỷ luật trong việc thực hiện nghĩa vụ thanh toán của bên vay. Khi một quốc gia bắt đầu chậm trễ từ 1 đến 3 kỳ, hệ thống cảnh báo sẽ ghi nhận ở mức "Tạm thời". Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài và số kỳ quá hạn vượt quá 6 kỳ, khoản vay sẽ rơi vào nhóm nguy hiểm nhất - mất khả năng trả nợ.

Các hình thức xử lý rủi ro tương ứng

Tương ứng với mỗi cấp độ rủi ro, pháp luật quy định các biện pháp can thiệp khác nhau nhằm tối ưu hóa khả năng thu hồi vốn hoặc giảm thiểu thiệt hại cho ngân sách. Điều 26 Nghị định 118/2026/NĐ-CP quy định cụ thể như sau:

1. Gia hạn nợ đối với rủi ro tạm thời

Đây là biện pháp nhẹ nhàng nhất, áp dụng khi bên vay gặp khó khăn thanh khoản ngắn hạn. Việc gia hạn nợ giúp bên vay có thêm thời gian sắp xếp nguồn tài chính mà không làm thay đổi bản chất của hợp đồng vay ban đầu. Hình thức này áp dụng cho các khoản vay thuộc khoản 1 Điều 25 Nghị định 118/2026/NĐ-CP.

2. Khoanh nợ đối với rủi ro nghiêm trọng

Khi rủi ro đã chuyển sang giai đoạn nghiêm trọng (quá hạn đến 36 tháng), biện pháp khoanh nợ sẽ được xem xét. Khoanh nợ giúp tạm dừng việc tính lãi hoặc áp dụng các hình thức phạt chậm trả trong một khoảng thời gian nhất định, tạo điều kiện cho bên vay phục hồi kinh tế để tiếp tục thực hiện nghĩa vụ trong tương lai.

3. Các hình thức đặc biệt cho trường hợp mất khả năng trả nợ

Đối với các khoản vay có rủi ro dẫn đến mất khả năng trả nợ theo khoản 3 Điều 25 Nghị định 118/2026/NĐ-CP, Chính phủ ưu tiên các biện pháp cơ cấu lại nợ mang tính đột phá nhằm bảo toàn giá trị vốn vay. Các phương án có thể bao gồm:

• Chuyển đổi nợ thành vốn góp: Việt Nam có thể trở thành cổ đông hoặc bên góp vốn tại các dự án hạ tầng quan trọng của nước bạn.
• Chuyển đổi nợ thành quyền khai thác tài nguyên: Đây là hình thức đổi nợ lấy quyền khai thác khoáng sản, dầu khí hoặc các tài nguyên thiên nhiên khác.
• Quyền thương mại: Tạo điều kiện cho các doanh nghiệp Việt Nam được hưởng các ưu đãi thương mại hoặc quyền kinh doanh đặc thù tại nước nhận vốn vay.

Việc áp dụng các hình thức đặc biệt này đòi hỏi quá trình thương thảo phức tạp và phải được sự thống nhất cao giữa hai Chính phủ, đảm bảo hài hòa lợi ích kinh tế và mục tiêu chính trị đối ngoại.

Lời khuyên pháp lý

Các cơ quan được giao quản lý khoản vay cần chủ động theo dõi sát sao tình hình tài chính của bên vay ngay từ khi có dấu hiệu chậm trả đầu tiên. Việc phân loại đúng mức độ rủi ro ngay từ đầu sẽ giúp Chính phủ có những bước đi chiến lược, tránh để nợ quá hạn kéo dài dẫn đến mất vốn hoàn toàn. Đối với các doanh nghiệp Việt Nam tham gia vào các dự án chuyển đổi nợ, cần nghiên cứu kỹ luật pháp nước sở tại để đảm bảo quyền lợi hợp pháp khi tiếp nhận quyền khai thác tài nguyên hoặc vốn góp dự án.