Trong hoạt động tố tụng hình sự, khám nghiệm hiện trường được coi là giai đoạn "vàng" để thu thập các chứng cứ vật chất, dấu vết tội phạm. Một sai sót nhỏ tại hiện trường có thể làm thay đổi hoàn toàn cục diện của một vụ án. Vậy pháp luật quy định như thế nào về quy trình này?

1. Khám nghiệm hiện trường là gì?

Mặc dù hiện nay hệ thống pháp luật không đưa ra một định nghĩa mang tính giải thích thuật ngữ cụ thể, nhưng dựa trên thực tiễn điều tra, chúng ta có thể hiểu hiện trường là nơi xảy ra, nơi phát hiện tội phạm hoặc nơi để lại những dấu vết liên quan trực tiếp đến hành vi phạm tội.

Theo quy định tại khoản 1 Điều 201 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015:

"1. Điều tra viên chủ trì tiến hành khám nghiệm nơi xảy ra, nơi phát hiện tội phạm để phát hiện dấu vết của tội phạm, thu giữ vật chứng, tài liệu, đồ vật, dữ liệu điện tử khác liên quan và làm sáng tỏ những tình tiết có ý nghĩa đối với việc giải quyết vụ án."

Như vậy, mục đích cốt lõi của việc khám nghiệm không chỉ là thu giữ vật chứng mà còn là để làm sáng tỏ các tình tiết khách quan, tạo tiền đề vững chắc cho quá trình khởi tố và xét xử sau này.

2. Trình tự khám nghiệm hiện trường theo quy định pháp luật

Để đảm bảo tính khách quan và hợp pháp của chứng cứ, quy trình khám nghiệm phải tuân thủ nghiêm ngặt các bước được quy định tại Điều 201 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015:

Giai đoạn chuẩn bị

• Thông báo cho Viện kiểm sát: Điều tra viên phải thông báo trước về thời gian, địa điểm để Kiểm sát viên có mặt kiểm sát việc khám nghiệm.
• Thành phần tham gia: Bắt buộc phải có người chứng kiến. Ngoài ra, tùy tính chất vụ án có thể mời thêm bác sĩ pháp y, giám định viên kỹ thuật hình sự hoặc người có chuyên môn phù hợp.

Giai đoạn thực hiện

Trong quá trình khám nghiệm, lực lượng chức năng sẽ thực hiện các thao tác kỹ thuật nghiệp vụ như:

• Chụp ảnh, vẽ sơ đồ hiện trường chi tiết.
• Mô tả hiện trường, đo đạc và dựng mô hình nếu cần thiết.
• Xem xét tại chỗ, thu lượm các dấu vết (vân tay, vết máu, dữ liệu điện tử...).

Mọi diễn biến và kết quả phải được ghi nhận trung thực vào Biên bản khám nghiệm hiện trường. Đây là tài liệu quan trọng nhất có giá trị chứng minh trong hồ sơ vụ án.

3. Quy trình đặc thù khi khám nghiệm hiện trường tai nạn giao thông

Đối với các vụ tai nạn giao thông, việc khám nghiệm đòi hỏi sự tỉ mỉ và tốc độ để sớm giải tỏa ùn tắc nhưng vẫn phải đảm bảo thu thập đủ dấu vết phanh, vị trí va chạm. Quy trình này được hướng dẫn chi tiết tại Điều 9 Thông tư 63/2020/TT-BCA.

Các bước thực hiện bao gồm:

• Xác định vật chuẩn và điểm mốc: Để định vị chính xác vị trí nạn nhân và phương tiện trên sơ đồ.
• Đánh dấu và chụp ảnh: Sử dụng thước tỷ lệ để ghi lại kích thước các dấu vết dễ biến dạng như vết máu, xăng dầu.
• Thu lượm tang vật: Các mẫu vật dễ bị thay đổi do thời tiết hoặc tác động ngoại cảnh phải được ưu tiên thu lượm và bảo quản ngay lập tức.

Việc thực hiện đúng quy trình khám nghiệm không chỉ giúp tìm ra nguyên nhân thực sự của vụ việc mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho các bên liên quan, tránh tình trạng oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm.