Ngày 27/8/2019, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đã ký Quyết định số 220/QĐ-CA về việc công bố 03 án lệ mới đã được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua. Theo đó, kể từ ngày 10/10/2019, các Tòa án nhân dân và Tòa án quân sự có trách nhiệm nghiên cứu, áp dụng các án lệ này trong quá trình xét xử để đảm bảo tính thống nhất của pháp luật.

1. Án lệ số 27/2019/AL: Tháo gỡ nút thắt tranh chấp nhà đất do Nhà nước quản lý

Án lệ số 27/2019/AL về thụ lý, giải quyết vụ án hành chính liên quan đến nhà đất mà Nhà nước quản lý, bố trí sử dụng trước ngày 01/7/1991 là một trong những nội dung được dư luận đặc biệt quan tâm. Án lệ này dựa trên nguồn là Bản án hành chính phúc thẩm số 13/2018/HC-PT ngày 10/5/2018 của Tòa án nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng.

Tình huống án lệ: Người khởi kiện yêu cầu hủy quyết định hành chính của Ủy ban nhân dân với nội dung không chấp nhận việc đòi lại nhà đất. Tuy nhiên, thực tế phần nhà đất này đã được Nhà nước quản lý, bố trí sử dụng trong quá trình thực hiện các chính sách về quản lý nhà đất và chính sách cải tạo xã hội chủ nghĩa trước ngày 01/7/1991.

Giải pháp pháp lý: Theo quy định tại Điều 26 Luật Đất đai 2013 và các văn bản liên quan, Tòa án phải bác yêu cầu khởi kiện. Việc xác lập quyền sở hữu toàn dân đối với các loại tài sản này là khách quan và phù hợp với bối cảnh lịch sử, nhằm ổn định tình hình quản lý đất đai.

2. Án lệ số 28/2019/AL: Định nghĩa lại trạng thái tinh thần bị kích động mạnh

Án lệ số 28/2019/AL tập trung vào tội “Giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh” quy định tại Điều 125 Bộ luật Hình sự 2015. Nguồn của án lệ là Bản án hình sự sơ thẩm số 14/2017/HS-ST ngày 24/5/2017 của Tòa án nhân dân tỉnh Thái Nguyên.

Nội dung vụ án: Bị cáo Trần Văn C bị bị hại thực hiện một chuỗi hành vi trái pháp luật tấn công liên tục, gây ức chế tâm lý cực độ. Trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh, không làm chủ được hành vi, bị cáo đã dùng dao đâm bị hại dẫn đến tử vong.

Ý nghĩa pháp lý: Án lệ này giúp các cơ quan tiến hành tố tụng phân biệt rõ giữa tội giết người thông thường và giết người trong trạng thái kích động mạnh. Việc xác định đúng tính chất hành vi trái pháp luật của bị hại là tiền đề quan trọng để áp dụng khung hình phạt nhân văn, đúng người đúng tội.

3. Án lệ số 29/2019/AL: Tài sản bị chiếm đoạt trong tội Cướp tài sản

Án lệ số 29/2019/AL giải quyết vấn đề về tài sản bị chiếm đoạt trong tội “Cướp tài sản” theo Điều 168 Bộ luật Hình sự 2015. Nguồn là Bản án hình sự phúc thẩm số 584/2017/HS-PT ngày 21/9/2017 của Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội.

Tình huống cụ thể: Bị cáo Lê Xuân Q có nghĩa vụ thanh toán một số tiền cho bị hại. Tuy nhiên, thay vì trả nợ, bị cáo đã dùng vũ lực tấn công, làm bị hại lâm vào tình trạng không thể chống cự được nhằm mục đích không trả lại số tiền đó (chiếm đoạt lại số tiền đang có nghĩa vụ phải trả).

Giải pháp pháp lý: Hành vi dùng vũ lực để trốn tránh nghĩa vụ trả nợ, chiếm đoạt lại tài sản mà mình đang có nghĩa vụ phải giao trả cho người khác cũng cấu thành tội Cướp tài sản. Tài sản bị chiếm đoạt ở đây chính là giá trị lợi ích vật chất mà bị cáo không muốn trả lại cho bị hại.

Tầm quan trọng của việc áp dụng án lệ từ 10/10/2019

Việc bổ sung 03 án lệ này nâng tổng số án lệ được công bố tại Việt Nam lên con số 29. Đây là nỗ lực của Tòa án nhân dân tối cao trong việc cụ thể hóa các quy định của pháp luật, đặc biệt là các quy định mang tính định tính như "tinh thần bị kích động mạnh" hay các tranh chấp đất đai phức tạp kéo dài qua nhiều thời kỳ chính sách.

Các luật sư và người dân cần lưu ý, án lệ không thay thế văn bản quy phạm pháp luật nhưng là căn cứ quan trọng để dự đoán kết quả xét xử và xây dựng luận cứ bảo vệ quyền lợi hợp pháp tại Tòa án. Quyết định 220/QĐ-CA có hiệu lực thi hành kể từ ngày ký (27/8/2019), nhưng thời điểm chính thức áp dụng án lệ trong xét xử là từ ngày 10/10/2019.

Hệ thống Pháp luật