Tranh chấp ranh giới, lấn chiếm đất đai từ lâu đã là "ngòi nổ" cho những mâu thuẫn gay gắt tại các địa phương. Nhiều người vì thiếu hiểu biết pháp luật hoặc cố tình mở rộng diện tích trái phép mà không lường trước được những hậu quả pháp lý nặng nề. Với sự ra đời của Luật Đất đai 2024 và Nghị định 123/2024/NĐ-CP, các chế tài xử lý hành vi này đã được siết chặt hơn bao giờ hết.

Phân biệt rõ "Lấn đất" và "Chiếm đất" theo quy định mới

Dù thường được gọi chung là "lấn chiếm", nhưng dưới góc độ pháp lý, đây là hai hành vi hoàn toàn khác nhau. Tại khoản 9 và khoản 31 Điều 3 Luật Đất đai 2024, khái niệm này được làm rõ như sau:

- Chiếm đất là việc sử dụng đất do Nhà nước đã quản lý mà chưa được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép hoặc sử dụng đất của người sử dụng đất hợp pháp khác mà chưa được người đó cho phép.
- Lấn đất là việc người sử dụng đất chuyển dịch mốc giới hoặc ranh giới thửa đất để mở rộng diện tích đất sử dụng mà không được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép hoặc không được người sử dụng hợp pháp diện tích đất bị lấn đó cho phép.

Hiểu đơn giản, lấn đất là hành vi "ăn gian" ranh giới từ thửa đất mình đang có, còn chiếm đất là hành vi tự ý vào sử dụng một mảnh đất hoàn toàn không thuộc quyền hạn của mình.

Khi nào hành vi lấn chiếm đất đai bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Không dừng lại ở việc xử phạt hành chính, hành vi lấn chiếm đất đai có thể dẫn đến vòng lao lý nếu vi phạm nghiêm trọng. Theo quy định tại Điều 228 Bộ luật Hình sự 2015, người nào lấn chiếm đất trái quy định sẽ bị truy cứu về Tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai nếu đã bị xử phạt hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án mà còn vi phạm.

Khung hình phạt cao nhất cho tội danh này lên đến 07 năm tù giam và phạt tiền lên đến 02 tỷ đồng đối với các trường hợp phạm tội có tổ chức, tái phạm nguy hiểm hoặc phạm tội nhiều lần. Đây là lời cảnh tỉnh đanh thép cho những ai đang có ý định trục lợi từ tài nguyên đất đai của quốc gia hoặc của người khác.

Mức phạt hành chính "khủng" theo Nghị định 123/2024/NĐ-CP

Đối với các trường hợp chưa đến mức truy cứu hình sự, mức phạt tiền cũng đủ khiến người vi phạm phải "đau đầu". Điều 13 Nghị định 123/2024/NĐ-CP quy định chi tiết mức phạt dựa trên diện tích và loại đất bị lấn chiếm:

• Đất do Nhà nước quản lý: Phạt từ 03 - 200 triệu đồng tại khu vực nông thôn. Tại khu vực đô thị, mức phạt bằng 02 lần mức phạt tương ứng nhưng không quá 500 triệu đồng với cá nhân.
• Đất nông nghiệp (trồng lúa, rừng): Mức phạt có thể lên đến 200 triệu đồng tùy diện tích lấn chiếm.
• Đất phi nông nghiệp: Hành vi lấn chiếm đất phi nông nghiệp (trừ đất ở) có thể bị phạt tới 200 triệu đồng.

Bên cạnh việc nộp phạt, người vi phạm bắt buộc phải thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả như: Khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất, trả lại diện tích đất đã lấn chiếm và nộp lại số lợi bất hợp pháp có được từ hành vi vi phạm.

Lời khuyên pháp lý để tránh rủi ro

Để bảo vệ quyền lợi hợp pháp và tránh những rắc rối pháp lý không đáng có, người sử dụng đất cần lưu ý:

1. Kiểm tra kỹ ranh giới: Trước khi xây dựng hoặc canh tác, hãy đối chiếu kỹ với bản đồ địa chính và giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
2. Thực hiện thủ tục hợp pháp: Mọi việc mở rộng diện tích hoặc thay đổi mục đích sử dụng đất đều phải được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.
3. Giải quyết tranh chấp văn minh: Khi phát hiện ranh giới bị xâm phạm, hãy ưu tiên hòa giải hoặc gửi đơn đến UBND cấp xã để được giải quyết theo đúng trình tự pháp luật.

Đất đai là tài sản quý giá, nhưng việc sử dụng nó phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật để đảm bảo sự ổn định và phát triển chung của xã hội.